» » Fizika muhazireler I kurs

Fizika muhazireler I kurs - 22-may, 2020, 06:05

#

                                                                 Molekulyar kinetik nəzəriyyə və onun əsas müddəaları.(Müəllim:Hümbətova Rufanə)
   Maddələrin xassələrini onların daxili quruluşu ilə izah edən fizika bölməsinə molekulyar fizika deyilir.
   Maddənin fizki və kimyəvi xassəsini özündə daşıyan ən kiçik hissəciyə molekul deyilir.Molekul ilk dəfə Fransız alimi Qassendi tərəfindən elmə gətirilmişdir.Latınca “kiçik kütlə” deməkdir.
   Elementin kimyəvi xassəsini özündə daşıyan ən kiçik hissəciyə atom deyilir.Diametri 10-10 m tərtibindədir.
   Molekulun nizamsız hərəkəti istilik hərəkəti adlanır.İstilik hərəkəti ilə bağlı hadisələr istilik hadisələri adlanır.Bütün cisimlərin ayrı ayrı hissəcikdən təşkil olması bu hissəciklərin qarşılıqlı təsirində və daim xaotik hərəkətdə olamsınını əsasında makroskopik cisimlərin xassələrini və onda gedən istilik proseslərini izah edən nəzəriyyəyə Molekulyar Kinetik Nəzəriyyə deyilir.MKN-nin aşağıdakı 3 müddəası var.      
1.Bütün maddələr molekullar və atomlardan təşkil olunmuşdur.
2.Bu hissəciklər daim xaotik hərəkət edir.
3.Hissəciklər arasında qarşılıqlı cazibə və itələmə qüvvəsi mövcuddur.Yəni qarşılıqlı təsirdədirlər.
   Atom və molekulların varlığının ilk dəfə dəqiq isbatı kimyada verilmişdir.İndi Vilson kamerası qabarcıqlı kamera və s. kimi cihazlar ixtira olunmuşdur.Bu cihazlar vasitəsilə mikro hissəciklərin varlığını əyani isbat etmək olar.MKN-nin II müddəasının doğruluğunu Braun hərəkəti və Diffuziya hadisəsi təsdiq edir.MKN-in III müddəasının doğruluğunu isə adi bir millə təsdiq etmək olar.Beləki mili qırmaq üçün xeyli qüvvə tətbiq olunur ki,bu da milin düzəldiyi madddənin molekulları arasında kifayət qədər cazibə və itələmə qüvvəsinin olduğunu göstərir.
   Təmasda olan müxtəlif maddə molekullarının özbaşına qarışması hadisəsi diffuziya (diffuziya latınca “yayılma” deməkdir) adlanır.Diffuziyanın sürəti molukullararası məsafədən və temperaturdan asılıdır.Aydındır ki, qazlarda diffuziya daha sürətlə baş verir.
   Diffuziya hadisəsi mayelərdə və bərk cisimlərdə də baş verir.Bərk cisimlərdə diffuziya çox yavaş gedir
                                               
                                                  Avoqadro ədədi.Maddə miqdarı.Molyar kütlə.
   Molekulların kütləsi kiçik olduğundan 2 növ kütlə anlayışından istifadə olunur.
1.Nisbi molekulyar kütlə
2.Molyar kütlə
Maddənin molekulunun (m0) kütləsinin karbon atomu kütləsini 1∕12-nə olan nisbətinə nisbi molekulyar kütlə deyilir.
                                                            Mr=m0/1/12*m0
   C12 - atom kütləsinin 1/12 hissəsinə 1 atom kütlə vahidi deyilir: 1 a.k.v
   Kütləsi  0.012 kq olan karobnadkı atomların sayı qədər molekullardan təşkil olunmuş maddə miqdarına 1 mol deyilir.İstənilən maddənin 1 molunda eyni sayda molekul vardır.Bu say Avoqadro sabiti adlanır.
                                                             NA=6,02∙1023 mol-1 
   1 mol miqdarında götürülmüş maddənin kütləsinə molyar kütlə deyilir.
                                                     
                                                             M=m0Na 
   Molyar kütlənin vahidi [ M]=1kq/mol
   Verilmiş madədəki molekulların  sayının Avaqadro sabitinə olan nisbətinə maddə miqdarı deyilir.
                                                           𝝂 =N/Na   ;    𝝂═m/M
   Maddə miqdarının vahidi: [𝝂]═1mol
   Yuxarıdakı düsturları nəzərə alsaq , kütləsi m, molyar kütləsi M olan istənilən maddədəki,molekulların sayı N aşağıdakı kimi hesablanar
                                                           N═𝝂*Na=m/M*Na
                                                         İdeal Qaz.MKN-nin tənliyi.
   Molekullarin arasındakı təsiri nəzərəalmayacaq dərəcədə kiçik olan qaza ideal qaz deyilir.
İdeal qazın molekullarının enejisi ancaq onların kinetik enerjisindən ibarətdir.Yəni E­P=0 – seyrəldilmiş real qaz özlərini ideal qaz kimi aparır.MKN-ə əsasən təzyiq qaz molekullarının qabın divarına vurduğu aramsız elastiki zərəbələrin nəticəsidir.MKN-nin əsas tənliyi aşağıdakı kimidir.
                        P=1/3*m0nv2   n═      n-konsentrasiya,          BS-də [n]═1/m3
           
                      P═   1/3pv2         ;  p=nm0
                     
                      P═   2/3nEk         ;  Ek=m0v2/2
Qeyd edək ki, çox vaxt molekulların orta kvadratik sürəti adlanan sürət anlayışından da istifadə olunur
                                                           
                                                  v2=v12+v22+...+vn2 /n

                                           Temperatur şkalaları.Temperaturun ölçülməsi
   Tempraturu ölçmək üçün müəyyən fiziki kəmiyyətin tempraturdan asılı olaraq dəyişməsidən istifadə edilir.
   Həcm və təzyiq,elektrik müqaviməti belə kəmiyyətlərdəndir.Tempraturu ölçərkən elə maddə seçilir ki,onun həcmi genişlənmə xüsusiyyəti tempraturun qiymətindən demək olar ki, asılı olmasın.Civə Spirt belə maddələrdəndir.
   Tempratur termometr adlanan cihazla ölçülür.İlk belə cihaz Qaliley tərəfindən yaradılmışdır.Termometrin işləmə prinsipi mayelərin həcminin tempraturundan asılı olaraq dəyişməsinə əsaslanır.Tempraturu ölçmək üçün Selsi Kelvin şkalaları vardır.
   Selsi şkalasını 1742-ci ildə İsveç alimi astronom Andres Selsi təklif etmişdir.Bu şkalada saf suyun donma tempraturu hesablama başlanğıcı 0, normal atmosfer təzyiqində suyun qaynama tempraturu 100 qəbul edilir.Ölçmə  ℃  ilə aparılır.
   Kelvin şkalasını 1848-ci ildə  İngilis alimi Uliyam Kelvin tərəfindən təklif edilmişdir.Kelvin şkalasında tempraturun 0-cı qiyməti mütləq 0-ın üzərinə düşür.Tempraturun vahidi T=1K
   Kelvin və Selsi şkalaları arasında əlaqə aşağıdakı kimidir.
                                                       T=t+273                    
                                                        t= T-273
  Tempraturun dəyişməsi hər 2 şkalada eynidir.
                                                          ∆T=∆t
İdeal qazın hal tənliyi
  İdeal qazın termodinamik tarazlıq halı onun həcmi (V), təzyiqi(P), tempraturu(T)
ilə birqiymətli təyin olunur.Bu səbəbdən həcm, təzyiq və tempratur, qaz halının makroskopik parametrləri ilə və bu parametrlər arasındakı əlaqəni müəyyən edən tənlik ideal qazın hal tənliyi adlanır.
   P=nkT                (1)
  (1) ifadəsindən aydındır ki,İdeal qaz təzyiqi onun mütləq tempraturu və konsentrasiyası ilə mütənasibdir.Molekulların konsentrasiyası vahid həcmdəkimolekullarınsayı olub düsturu ilə hesablanır.2 ni 1 tənliyində nəzərə alsaq,
                                                                 n=N/V=𝝂Na/V
                                                                            
(2)-ni  (1) tənliyində nəzərə alsaq
                                                           
                                                                             PV=𝝂NakT  
 
  Məlumdur ki,Avaqadro sabiti ilə Bolstman sabitinin hasili Universal qaz sabitidir.
                                                                             R=NAK=8,31   C/mol*K        (3)
   Universal qaz sabitini daxil edərək , olduğunu və (3)-ü (2)-də nəzərə alsaq
                                                                              PV= mRT/M                          (4)
   alırıq.Bu tənlik İdeal qazın hal tənliyi və ya Mendelyev Klapeyron tənliyi adlanır. Mendeleyev-Klapeyron tənliyi istənilən kimyəvi tərkibli qaz üçün doğrudur.
   Sabit kütləli qazın təzyiqi,həcmi,temperaturu arasındakı əlaqəni ifadə edən tənliyi isə 1834 cü ildə fransız fiziki B.Klapeyron almışdır: PV/T=const
   Verilmliş kütləli ideal qazın təzyiqinin həcmə hasilinin mütləq temperatura nisbəti sabit kəmiyyətdir.

Real qazlar.Mayelərin xassələri

Buxarlanma,Kondensasiya ,Doymuş və Doymamış buxar,Qaynama,

Böhran tempraturu.Real qaz.

    Maddənin maye halından qaz halına keçmə prosesi buxarəmələgəlmə adlanır.Mayenin səthinə yaxın olan bəzi molekulların kinetik enerjiləri qonşu molekulların cazibə qüvvəsinə üstün gələrək maye səthini tərk edir və onun üzərində buxar əmələ gətirir.Buxarlanmada maye səthinin kinetik enerjisi nisbətən böyük olan zərrəciklər tərk edir.Nəticədə yerdə qalan zərrəciklərin orta kinetik enerjisi azalır və özbaşına buxarlanan maye soyuyur.Nizamsız istilik hərəkətində olan bəzi buxar molekulları enerji itkisinə məruz qalır və yenidən mayeyə qayıdır.
   Buxarın mayeyə çevrilmə prosesi kondensasiya adlanır.Latınca “kondensare” sıxlaşma deməkdir.
   Sabit tempraturda1 kq mayeni buxara çevirmək üçün lazım olan istilik miqdarına xüsusi buxarlanma istiliyi deyilir
                                             r=Q/m;  L= Q/m
 
m- mayenin kütləsi
Q-İstilik miqdarı
 r,L-Xüsusi buxarlanma istiliyi
  BS-də xüsusi buxarlanama istiliyi vahidi olaraq [r]=C/kq götürülür.
   Buxarlanmada vahid zamanda mayeni tərk edən molekulların sayı mayeyə qayıdan molekulların sayına bərabər olarsa bu halda maye ilə buxar arasında dinamik tarazlıq yaranır.Öz mayesi ilə dinamik tarazlıq da olan buxara doymuş buxar deyilir.
Öz mayesi ilə dinamik tarazlıqda olmayan buxara doymamış buxar deyilir.Doymuş buxarın təzyiqi yalnız tempraturdan aslıdır,həcmdən isə aslı deyil.
                                                      P0=nkT     
   İzotermik sıxılmada doymuş buxarın kütləsi azalır,genişlənmədə isə artır.Lakin doymuş buxar molekullarının konsrentasiyası buxarın sıxlığı və təzyiqi dəyişmir.
  Tempraturun dəyişməsi ilə doymuş buxarın təzyiqi kəskin dəyişir:temperatur yüksəldikdə doymuş buxarın təzyiqi artır, tempratur aşağı düşdükcə isə təzyiq azalır.
P                 C                  𝜌
           B                                      B        C
                                       A
          A    
                        T                                     t
Doymamış buxarın təzyiqi həm tempraturdan həmdə həcmdən aslıdır.Sabit həcmdə verilmiş kütləli su buxarının tempraturunu dəyişdikdə sıxlıq dəyişmir.Sabit tempraturda doymuş buxarı genişləndirməklə, sabit həcmdəki doymuş buxar isə qızdırmaqla doymamış buxara çevirmək mümkündür. Doymamış buxarın doymuş buxara çevrildiyi tempratur şeh nöqtəsi adlanır.
   Qaynama.Mayenin bütün həcmində baş verən buxarlanma prosesi qaynama adlanır.Qaynama elə tempraturda baş verir ki, həmin tempraturda doymuş buxarın təzyiqi maye səthindəki xarici təzyiqdən azacıq çox olsun
                            Pdoymuş>Patm
                                                                             
   Maye daxilindəki qabarcığın içində doymuş buxarın təzyiqi atmosfer təzyiqi ilə mayenin hidrostatik təzyiqinin () cəminə  bərabərdir:
                                     Pdoymuş=Patm + pgh                                 
   Dağa qalxdıqca atmosfer təzyiqi azalır,3 km hündürlüyü olan dağda su 90-də qaynayır.Təzyiqi azaltmaqla suyu adi otaq temperaturda  da qaynayır.
   Su 100 də qaynayır.
   Böhran tempraturu.Maye ilə onun doymuş buxarı arasındakı fərqin yox olduğu tempratura böhran tempraturu deyilir.Böhran tempraturunda doymuş buxarın konsentrasiyası və təzyiqi maksimal qiymətə çatır.Böhran tempraturu buxarın mayeyə çevrildiyi maksimal tempaturdur.
                                                Mayelərin səthi gərilməsi.Kapilyar hadisələr
   Səthi gərilmə - səthdəki molekulların mayenin daxilinə cəzb olunması nəticəsində molekulyar təzyiqin yaranması hadisəsidir.Bu təzyiqin nəticəsində maye kürə formasını alır, çünki verilən həcm üçün ən kiçik səth kürə səthidir.Maye səthini gərilmiş vəziyyətdə saxlayan qüvvə səthi gərilmə qüvvəsi adlanır.Bu qüvvə mayenin sərbəst səthinin kənarına perpendikulyar olmaqla,toxunan istiqamətdə  yönəlir.Səthi gərilmə qüvvəsi mayenin sərbəst səthinin kənarının uzunluğu ilə düz mütənasibdir:
                                           
                                                F= 𝜎
F-Səthi gərilmə qüvvəsi
𝜎(siqma)-səthi gərilmə əmsalı
 l-uzunluq
   Səthi gərilmə əmsalının BS-də vahidi [𝜎]=
   Səthi gərilmə əmsalı mayenin növündən və onun  temperaturundan aslıdır.
Tempratur artması ilə molekullar arası qarşılıqlı təsir zəiflədiyindən səthi gərilmə əmsalı da azalır və böhran tempraturunda sıfıra bərabər olur.
 
 İslatma.
 
     qaz                                                                                                                qaz




                  maye    𝜃                                                                                                            
           bərk cisim                     0                                                   bərk cisim
Fmb –maye molekulları ilə bərk cisim molekulları arasındakı cazibə qüvvəsidir.
Fmm-maye molekulları arasındakı cazibə qüvvəsidir.
Fmb >Fmm  olduqda, maye bərk cismi isladır.
Fmb < Fmm  olduqda, maye bərk cismi islatmır.
   Maye səthinə çəkilən toxunanla bərk səth arasındakı maye daxilində hesablanan bucaq kənar bucaq (𝜃) adlanır.
İsladan maye üçün kənar bucaq iti 𝜃<90°
Islatmayan maye üçün  kənar bucaq kor 𝜃>90°
Maye tam isladan olduqda
Maye tam islatmayan olduqda
                                                         Kapillyar hadisələr
   Nazik borularda maye səthinin əyriliyi daha yaxşı nəzərə çarpır.Maye bərk cismi isladırsa, maye səthi çökük, maye bərk cismi islatmırsa isə qabarıq forma alır.Belə çəkilmiş maye səthi menisk adlanır.

















                   
                                         
   Diametri 1mm  tərtibində olan və daha kiçik olan borular kapilyar adlanır.Latınca “kapillus” “tük” deməkdir.İsladan mayedə kapilyarda yuxarı qalxır.İslatmayan isə aşağı enir.Bu hadisələr kapilyar hadisələr adlanır.Bu halda (islatmada) səthi gərilmə qüvvəsi aşağı yönəlir.
                                                          F= 𝜎l=𝜎2𝜋                              (1)
   F1- qüvvəsi mayeni yuxarı qalxmağa məcbur edir.Bu qüvvə maye sütununa təsir edən ağırlıq qüvvəsi ilə tarazlaşanda yuxarı qalxma dayanır.
                                                     
                                                            mg= 𝜎2𝜋r                                   (2)
   Kapilyarda qalxmış mayenin kütləsi:
                                                             m=𝜌V=𝜌 𝜋r2                           (3)
  (3)-ü (2)-də  nəzərə alsaq:
                                                      (4)
Kapilyar boruda qalxan mayenin kütləsi,çəkisi və həcmini aşağdakı düsturla hesablamaq olar:
                                          m ;    P ;     V             (5)
  Mayenin səthi gərilmə əmsalı
                                                                                                  (6)
N-borudan qopan damcıların sayı, M-onların kütləsidir.


                                                                          Bərk Cisimlər.
                                                                  Kristal və Amorf cisimlər
   
Maddənin aqreqat hallarindan biri də bərk halıdır. Bərk cisimlər öz təbiətinə və xassələrinə görə kristal və amorf olmaqla iki qrupa ayrılır. Kristal və amorf cisimlər.
      Kristal bərk cisimlərdə zərrəciklər nizamla düzülərək kristal qəfəslər əmələ gətirirlər.NaCl kristal qəfəsinin düyünlərində natrium və ionları yerləşir.Onlar birbirindən eyni məsafədə yerləşir.Kub formalı qəfəslər əmələ gətirirlər.
    Kristal cisimlər  monokristal və polikristal şəklində olur.
    Vahid kristal mərkəzinin böyüməsi nəticəsində yaranan kristallara monokristallar deyilir:Məsələn yaqut, kvars, almaz, qar və duz dənəcikləri, şəkər...
    Təbiətdə rast gəlinən və sənayedə alınan bərk cisimlərin əksəriyyəti nizamsız düzülüşə malik kiçik monokristal hissəciklərdən ibarətdir.Belə bərk cisimlər polikristal bərk cisimləri əmələ gətirir.Polikrsitallar çoxlu sayda müxtəlif istiqamətlərə yönəlmiş kristal mərkəzlərin böyüməsi və birləşməsi nəticəsində yaranır.Bütün metallar demək olar ki,  polikristallardır.
     Monokristalların əsas  xarakterik xüsusiyyətləri fiziki xassələrinin istiqamətdən aslı olmasıdır.Onların müxtəlif istiqamətlərdəki mexaniki istilik elektrik optik və s. xassələri fərqlidir.
     Fizki xassələrin istiqamətdən aslılığı anizatropiya adlanır.
     Fiziki xassələrin istiaqmətdən aslı olmaması izotropluq adlanır.
     Amorf cisimlərdə zərrəciklər nizamsız düzülür (“amorf “  formasız deməkdir).Şüşə qatran,kauçuk,kəhrəba plastmas və s. bunlar amorf cisimlərdir.Kristal cisimlərdən fərqli olaraq amorf cisimlərin quruluş elementlərinin düzülüşündə nizamlılıq yoxdur.Onların fizkki xassələri bütün istiqamətlərdər eyni olur.Izotropluq mayeyə və qazlara xas olan xüsusiyyetdir.
   Tədqiqatlar göstərir ki,amorf cisimlərin quruluşu mayelərin quruluşuna yaxındır.Buna görə də bərk cisim dedikdə, adətən, kristallar nəzərdə tutulur.Həqiqətən də özlülüyü böyük olan amorf cisimlərə maye kimi baxmaq olar.Amorf cisimlər zərbənin təsiri ilə qeyri-müəyyən formalı qırıntılara parçalanaraq özlərini kövrək bərk cisim kimi aparır.Digər tərəfdən, onlar mayelərə xas axıcılıq xassəsinə malikdir.Amorf cisimlərin müəyyən ərimə temperaturu yoxdur.
    Eyni tərkibə malik olan cisim həm kristal,  həm də amorf halda ola bilər.Bəzən amorf cisimlər öz-özünə kristal hala keçir.Plastik amorf olan kükürd zaman keçdikcə kristal hala keçir.
    Amorf cisimlərin tədricən kristal halına keçmə faktı kristal halın amorf haldan daha dayanıqlı olduğunu göstərir.Bu daxili enerjinin azalması ilə əlaqədardır.
                                          
                                                                    Kristal qəfəsin növləri .
     Kristal qəfəs düyünlərində yerləşən zərrəciklər arasındakı kimyəvi rabitənin növündən və onlar arasındakı qarşılıqlı təsirin xarakterindən asılı olaraq kristallar:metallik,atom,ion və molekulyar olmaqla 4 müxtəlif növə ayrılır.
     Metallik qəfəs. Metallik kristal qəfəsin düyünlərində müsbət yüklü metal ionları yerləşir.Belə kristallar ionlaşma enerjisi çox kiçik olan eyni növ metal atomlarının qarşılıqlı təsiri ilə yaranır.Metallik rabitə kristal qəfəsin düyünlərində yerləşən müsbət yüklü ionlarla elektron qazı arasındakı qarşılıqlı təsir nəticəsində yaranır.
    Atom qəfəsi.Atom qəfəsinin düyünlərində neytral atomlar yerləşir.Atomlar arasında kovalent rabitə onların valent elektronlarının qoşalaşması hesabına yaranır.
    İon qəfəsi.İon qəfəsinin düyünlərində müsbət və mənfi yüklü ionlar yerləşir.
İon rabitəsi ionlaşa enerjisi kiçik və böyük olan 2 müxtəlif atom qarşılıqlı təsiri nəticəsində elektron mübadiləsi zamanı yaranır.Bu sinif tipik maddələrə qələvi metalların hallogen birləşmələrini misal göstərmək olar.
     Molekulyar qəfəs.Molekulyar kristal qəfəsin düyünlərində ayrı-ayrı molekullar yerləşir.Bu molekullar müəyyən qaydada yönəlməklə birbiri ilə molekulyar qarşılıqlı təsir vasitisilə rabitədə olur.Qaz halında olan hidrogen, karbon 4 oksid və təsirsiz qazlar bərk halda molekulyar qəfəs əmələ gətirirlər.Məslən  naftalin ,yod kristalları molekulyar qəfəs əmələ gətirilər.
                                  Xassənin formalaşmasında rabitənin rolu
   Kistalın tam enerjisi-onu təşkil edən atomların kinetik və potensial enerjilərinin cəmi, həmin sayda atomlərın təklənmiş halda malik olduqları enerjilər cəmindən kiçik olur.
    Kristalın tam enerjisi ilə təklənmiş atomlar toplusunun enerjiler fərqi rabitə enerjisi adlanır.
    Rabitə enerjisi kristalik qəfəsin davamlı sistem kimi mövcudluğunu təmin edən əsas amildir.Kristallarda kimyəvi rabitəni xarakterizə edən əsas kəmiyyət xüsusi rabitə enerjisidir.
     Kristalın bir atomuna və yaxud bir mol maddəsinə düşən enerji xüsusi rabitə enerjisi adlanır.Xüsusi rabitə enerjisi uyğun olaraq 1 ev∕atom və ya 1 C/mol vahidləri ilə ifadə olunur.
                                            Bərk cisimlərin əriməsi.Mayelərin kristallaşması
    Maddənin bərk haldan maye halına keçmə prosesi ərimə, maye haldan bərk hala keçmə prosesi isə bərkimə adlanır.Kristal cisimlərin bərkimə prosesinə kristallaşma deyilir.
                                                                                           t,
    t,                                                                                  c
                                               d
                                                                                                                g
                           b        c                                                           f
              a                                                                                                      h
                                                     t,dəq                                                                        t,dəq
Ərimə və bərkimə proseslərini təcrübə vasitəsilə müşahidə etmək olar.Bunun üçün sınaq şüşəsinə tez əriyən kristal maddə, məsələn, naftalin töküb, su ilə dolu qaba əlavə edək.Bərabər zaman müddətində ona eyni miqdarda istilik verərək suyu qızdırıb, naftalinin temperaturunu ölçək.Bu zaman naftalinin temperaturunun zamandan aslılıq qrafiki a) şəklindəki kimi alınır.  
  Verilmiş maddənin əridiyi tempratura ərimə tempraturu və ya ərimə nöqtəsi deyilir.Müxtəlif kristalların ərimə tempraturu onların quruluş elementləri arasındakı rabitənin xarakterindən aslıdır.
    Soyuma prosesindəMaddənin temperaturunun zamandan asılılıq qrafiki b) şəklində təsvir olunmuşdur.
    Maddə ərimə temperaturunda kristallaşır.
    Kristal cisimlər ərimə temperaturunda da bərkiyirlər.
    Kristal cisimlərdən fərqli olaraq Amorf cisimlərin müəyyən ərimə və bərkimə tempraturu yoxdur.




                   t,
                                                                       




                                                                  t,dəq
    Amorf cisimlərin tempraturu arası kəsilmədən dəyişir.
    Ərimə temperaturunda cismin bərk haldan maye halına keçməsi üçün lazim olan istilik miqdarına ərimə istiliyi deyilir.
    Ədədi qiymətcə kütləsi 1 kq olan kristal maddənin ərimə temprturunda maye halına çevirmək üçün sərf edilən istilik miqdarı xüsusi ərimə istiliyi adlanır.
                                                                 λ=
    Burada Q-İstilik miqdarı, λ -Xüsusi ərimə istiliyi, m-kütlə.BS-də vahidi C/kq götürülür.
    Sublimasiya.Maddənin bərk haldan maye halına keçmədən qaz halına keçməsi sublimasiya adlanır.Maddənin qaz halından maye halına keçmədən bərk halına keçmə prosesi  desublimasiya adlanır.
    Yod buxarından kristalların əmələ gəlməsini asanlıqla müşahidə edə bilərik.İçərisində az miqdarda kiçik yod kristalları olan bağlı kolba götürək.Kolba içərisində hava şəffafdır.Onu spirt lampassı ilə zəif qızdırdıqda, içəisindəki havanın açıq bənövşəyi rəng aldığın görərik.
    Havanın belə rəng almasına səbəb qızdırılma nəticəsində yod kristallarının buxarlanması-sublimasiyasıdır.Yod buxarı soyuduqda hava yenidən şəffaflaşır.Bu isə yod buxarının qaz halından birbaşa bərk hala keçməsi-desublimasiyasıdır.
Bərk Cisimlərin mexaniki Xassələri.
     Xarici qüvvənin təsiri nəticəsində bərk cisimlərin ölçü və formalarının dəyişməsi deformasiya adlanır.Xarakterinə görə deformasiyanın elastikiplastiki deformasiyalar kimi 2 növü var
     Xarici qüvvənin təsiri kəsildikdən sonra cisim öz əvvəlki forma və ölçülərinin alırsa bu cür deformasiyaya elastiki deformasiya deyilir.Məsələn  rezin,polad və s.
     Xarici qüvvənin təsiri kəsildikdən sonra cisim öz forma və ölçülərini almırsa belə deformasiya plastiki deformasiya adlanır.Məsələn qurğuşun,aliminum,mum,platsilin və s
    Bərk cisimlərdə yaranan deformasiyanı 5 növə ayırmaq olar. Dartılma-Sürüşmə-Burulma-Sıxılma-Əyilmə
    Belə növ deformasiyalar hər biri elastik və plastik ola bilər.Qaldırıcı kranın burazlarında, musiqi alətlərin simlərində,dartılma deformasiyası yaranır.Sütun bina divar özülü sıxılma deformasiyasına  məruz qalır.Dartılma deformasiyasında cismin uzunluğu artır, sıxılma deformasiyasında isə azalır.
     Cismin paralel təbəqələrinin bu təbəqələrə paralel qüvvələrin təsirilə sürüşməsinə sürüşmə deformasiyası deyilir.Sürüşmə deformasiyası bütün sürtünən cisimlərdə yaranır.Ayrı-ayrı metal hissələrini bağlayan bolt və pərçimlər sürüşmə deformasiyasına məruz qalır.
     Dayaqlar üzərində taxtadan yük asmaqla, əyilmə deformasiyasının yarandığını müşahidə etmək olar.Dəmiryol relslərində, binaların daş örtuyünün tirlərində əyilmə deformasiyası yaranır.
    Bərk cisimin uclarına əks istiqamətlərdə yönəlmiş qüvvə momentləri tətbiq olunduqda burulma deformasiyası yaranır.
    Deformasiya yamanı cismin uzunluğunun ∆ℓ dəyişməsi mütləq uzanma adlanır.
                                                          ∆ℓ═ℓ-
    Nisbi uzanma,mütləq uyanmanın cismin baçlanğıc uzunluğuna olan nisbəti ilə təyin olunur:
                                                         ε= =  
     Burada ε-nibi uzanmadır.Deformasiyaedici qüvvənin təsiri ilə cisimdə mexaniki gərginlik yaranır.    
  Deformasiya zamanı yaranan elastiklik qüvvəsinin cismin en kəsiyinin sahəsinə olan nisbətinə mexaniki gərginlik deyilir.
                                                                σ=
   Burada  F-elastiklik qüvvəsi, S-en kəsiyinin sahəsi, 𝜎-mexaniki gərginlik  
   BS-də Mexaniki gərginliyin vahidi Paskal götürülür.
                                                           [σ]=N/m2=1Pa
   Mexaniki gərginlikıə nisbi uzanma arasındakı aslılıq Huk qanunu ilə ifadə olunur.Kiçik deformasiyalarda mexaniki gərginlik nisbi uzanma ilə düz mütənasibdir.
                                                           σ=E∙|ε|
   E mütənasiblik əmsalı olub, elastiklik və ya Yunq modulu adlanır:
                                                           E=
   Deməli Yunq modulu ədədi qiymətcə cismi öz uzunluğu qədər dartıb uzatmaq üçün tələb olunan mexaniki gərginlikdir.Bu Yunq modulunun fiziki mənasıdır.
   Əgər biz qüvvə dusturlarının müqayisəsinə baxsaq, cismin k sərtlik əmsalı üçün belə bir ifadə alarıq:
                                                           k=
   Sərtlik əmsalı (k) cismin həndəsi ölçülərindən və hazırlandığı materialın növündən aslıdır.
 
 
Termodinamikanın əsasları.
  Daxili enerji və onların dəyişməsi üsulları.
   Fizikanın, maddənin molekulyar quruluşu nəzərə alınmadan makroskopik cisimlərin ən ümumi  istilik xassələrini  öyrənən bölməsi termodinamika adlanır.
   İstənilən makroskopik cisim və ya cisimlər sistemi temodinamik sistem adlanır.
   Daxili enerji – cismi təşkil edən zərrəciklərin hərəkət və qarşılıqlı təsir enerjisidir.
Termodinamik sistemin  daxili enerjisi onun halını müəyyən edən tempratur (T) və həcmin (V) funksiyasıdır: U (T , V)
   Heç olmasa bir makroskopik parametrin dəyişməsi ilə termodinamik sistemdə baş verən istənilən dəyişiklik termodinamik proses adlanır.
 Cismi təşkil edən zərrəciklərin potensial və kinetik enerjislərinin cəmi daxil enerji adlanır.U hərfi ilə işarə olunur.BS-də vahidi 1 Couldur.
                                                                U=EK+EP
 
                                                               [U] = 1C = 
 
 
                                                   Bir atomlu qazın daxili enerjisi.
   Atomar halda olan, yəni molekulları bir atomdan təşkil olunmuş qaz biratomlu qaz adlanır. İdeal qaz atomları bir biri ilə qarşılıqlı təsirdə olmadığından Ep=0.Deməli, belə qazın daxili enerjisi yalnız onun zərrəciklərinin xaotik hərəkətinin orta kinetik enerjisinin cəmindən ibarətdir.
                           
                                                      U=N=NkT=kT=RT=RT           ()
   () ifadəsindən göründüyü kimi, verilmiş kütləli ideal qazın daxili enerjisi yalnız temperaturdan asılıdır.Bu, Coul qanunu adlanır.Həqiqətən də əgər qaz temperaturu olan haldan,temperaturu olan digər hala keçirsə,onun daxili enerjisinin dəyişməsi belə olar:
                                                           =  =  R( )  
   Temperatur sabit qalarsa, daxili enerjidə sabit qalar.Mendeleyev-Klapeyron tənliyindən istifadə etsək biratomlu qazın ideal enerjisini aşağıdakı şəkildə də yazmaq olar:
                                                                              U = pV
   Sistemin daxili enerjisini 2 üsulla dəyişmək olar: iş görməkləistilikvermə yolu ilə.
   Xarici qüvvə sistem üzərində iş görərsə, onun daxili enerjisi artır, cisim özü iş gördükdə isə daxili enerji azalır.
   İş görmədən cismin daxili enerjisinin dəyişməsi prosesi istilikvermə adlanır.İstilikvermənin 3 növü var: istilikkeçirmə,konveksiya, şüalanma
İstilik miqdarı.Maddənin Xüsusi İstilik Tutumu.
   İstilik vermə prosesində cismin aldığı və ya verdiyi enerji istilik miqdarı adlanır.
                                                        Q = C       ;           Q = cm   
   Ədədi qiymətcə 1 kq kütləli maddəni 1K qızdıraq üçün sərf edilən istilik miqdarına bərabər olan fiziki kəmiyyətə xüsusi istilik tutumu deyilir.
                                                                               c = 
   BS-də vahidi   [c] = 1
 
   Ədədi qiymətcə verilmiş kütləli cismi 1K qızdırmaq üçün sərf edilən istilik miqdarına bərabər olan fiziki kəmiyyətə istilik tutumu deyilir.
                                                                                C = cm
   BS-də vahidi   [C] = 
 
                                                                      Termodinamikada iş.
    Mexanikadan məlumdur ki,hərəkət edən cismə qüvvə təsir etdikdə iş görülür və görülən iş cismin kinetik enerjisinin dəyişməsi nə bərabərdir:
                                                                            A=∆EK
   Termodinamikada iş sistemin daxili enerjisinin  dəyişməsinin  miqdarı ölçüsüdür.Qazı sıxdıqda və ya genişləndirdikdə xarici qüvvələr onunüzərində iş görür,nəticədə qazın daxili enerjisi dəyişir.
   Qaz sıxılanda görülən iş modulca qaz genişlənəndə görülən işə bərabərdir.Bu zaman qazın işi belə ifadə ilə hesablanır:
                                                )=P
   İfadədən göründüyü kimi,qaz genişlənəndə onun işi müsbət, xarici qüvvələrin işi mənfi olur.Qaz sıxılanada isə əksinə,qazın işi mənfi,xarici qüvvələrin işi müsbət olur.
  Aşağıda təsvir olunan sxemdə qazın gördüyü iş ədədi qiymətcə ABCD-nin sahəsinə bərabərdir.
                                                             Termodinamikanın I qanunu
    İstilik prosesləri üçün enerjinin saxlanma qanunu termodinamikanın  I-ci qanunudur
belə ifadə olunur:
   Sistem 1 haldan baçqa hala keçdikdə onun daxili enerjisnin dəyişməsi xarici qüvvələrin sistem üzərində gördüyü işlə ona verilən istilik miqdarının cəminə bərabərdir:
                                              𝛥U=A+Q  ;  Q=𝛥U-A   ;   A= 𝛥U-Q   ;   𝛥U=U2-U1
   ∆U-sistemin daxili enerjisinin dəyişməsi, A-xarici qüvvələrin sistem üzərində gördüyü iş, Q- sistemə verilən istilik miqdarıdır.
  •    Sistemə verilən istilik miqdarı onun daxili enerjisinin dəyişməsinə və sistemin xarici qüvvələrə qarşı gördüyü işə sərf olunur.
  •                                                           A’=-A      𝛥U=Q-A’        Q= 𝛥UA’
  •                                                                               Adiabat proses.
  •    İstilikdən təcrid olunmuş sistemdə gedən proses adiabat proses adlanır.
  •    Qaz çox böyük sürətlə seyrəkləşəndə və ya sıxılanda onun üzərində gedən prosesə adiabat proses kimi baxmaq olar,çünki bu müddətdə qaz ətraf mühitlə istilik mübadiləsində olmağa imkan tapmır:
  •                                                                              Q = 0
  •    Adiabat prosesdə termodinamikanın I qanunu belə ifadə olunur:
  •                                                                              
  •                                                                   '
  •    Qaz genişlənəndə müsbət iş,sıxılanda isə mənfi iş gördüyündən,qaz adiabat genişlənirsə,onun daxili enerjisi və temperature azalır, adiabat sıxılırsa, daxili enerjisi və temperaturu artır.
  •                                                          Termodinamikanın II və III qanunları
  •    Entropiya:Dönən prosesdə kəmiyyəti saxlanılır.O daxili enerji kimi sistemin hal funksiyası olub,entropiya (S) adlanır.Entropiya yunanca “çevrilmə” , “təkamül” mənalarını verir.Cismə qədər istilik miqdarı verdikdə onun entropiyası
  •                                                                             
  • qədər artır.
  •    Deməli,dönən prosesdə saxlaınlan kəmiyyət entropiyadır. Vahidi  [] =1 dir.
 
II qanun.Dönən prosesdə entropiya sabit qalır, dönməyən proseslərdə atrır.Qapalı sistemdə entropiyanın azaldığı proseslər gedə bilməz.   ∆S
   Bu ifadədə bərabərsizlik isarəsi dönməyən,bərabərlik işarəsi dönən proseslər üçündür.
III qanun.Xarici parametrlərdən aslı olmayaraq sistemin tempraturu mütləq sıfıra yaxınlaşanda onun entropiyası da sıfıra yaxınlaşır.    


                               Elektrostatika.
                    Elektrik yükü və onunxüsusiyyətləri.
   Təbiətdə baş verən bütün elektromaqnit hadisələri elektrik yükünə malik zərrəciklərin varlığı və hərəkəti ilə bağlıdır.
    Elektrik yükünə malik olan zərrəciklər arasındakı qarşılıqlı təsir elektromaqnit qarşılıqlı təsir adlanır.
   Elektrik yükü elektromaqnit qarşılıqlı təsirin intensivliyini müəyyən edən skalayar fiziki kəmiyyətdir.Elektrik yükününü daşıyıcıları elementar zərrəcikləridir.Elektrik yükünü zərrəciklərindən ayırmaq vəya yükün miqdarının dəyişmək mümkün deyil.Elektrik yükü Q və ya q ilə işarə olunur.BS-də vahidi 1 Kulondur.
   Kulon-1 Amper şiddətində sabit cərəyanlı naqilin en kəsiyindən 1 saniyə müddətində keçən elektrik yükünün miqdarıdır.
                                                                           1Kl=A∙san
   Təcrübələrdə elektrik yükünün bir sıra xüsusiyyetləri aşkar edilmişdir:
   1)Təbiətdə 2 növ elektrik yükü mövcuddur: müsbət (+)  və mənfi (-) yüklər.Elektron mənfi yükə, proton müsbət yükə malik zərrəcikdir.
   2)Elektrik yükü diskretdir, yəni kvantlanmışdır.Təbiətdə elementar yuk adlanan minimal elektrik yükü mövcuddur,elektronun yükü elementar yükdür:
                                                                          e=1,6∙10-19 Kl
   Zərrəciklərin, atom və molekullarınn , makroskopik cisimlərin elektrik yükü elementar yükün tam hasilinə bərabərdir:
                                                                          q=Ne
   3)Elektrik yükü saxlanma qanunu ödəyir.
   Qapalı sistemdəki cisimlərin elektrik yüklərinin cəbri cəmi dəyişməz qalır.
                                                           q1+q2+q3+.......+qn =const
   Cismin elektrikləndiyini elektroskop adlanan cihazla müəyyən edirlər.
Kulon qanunu.
  Sükunətdə olan 2 nöqtəvi yükün vakuumda qarşılıqlı təsir qüvvəsi bu yüklərin modulları hasili ilə düz,aralarındakı məsfaənin kvadratı ilə tərs mütənasib olub,yükləri birləşdirən düz xətt boyunca yönəlir.
                                                                             F=
  Burada r- yüklər arasındakı məsafə,F – kulon qüvvəsinin modulu, k – mütənasiblik əmsalıdır.Təcrübələr göstərir ki, k sabitin qiyməti
                                                                             k=9∙109
   k – mütənasiblik əmsalı olub belə yazılır:
                                                                             k=
   - elektrik sabiti adlanır.Obun qiyməti
                                                                  =  = 8,85
   Beləliklə Kulon qanununu belə ifadə edə bilərik:
                                                                         F =
                                                         Elektrik sahəsi və onun intensivliyi.
   Elektrik yükü olan fəzada elektrik fəzası mövcuddur.Sükunətdə olan yüklərin yaratdığı sahə elektrostatik sahə adlanır.
   Nöqtəvi yükün yaratdığı sahənin intensivliyi yükün miqdarı ilə düz,mənbədən verilən nöqtətə qədər olan məsafənin kvadratı ilə tərs mütənasibdir.
                                                        E==k=
   E-elektrik sahəsinin intensivliyi adlanır.BS-də vahidi
                                                         E=1=1
  Q yükü müsbətdirsə,intensivlik vektoru elektrik sahəsinin istənilən nöqtəsində radial istiqamətdə  yükdən xaricə doğru, mənfidirsə, yükə doğru yönəlir.
   Elektrik  sahələri superpozisiya prinsipini ödəyir:Fəzanın verilmiş nöqtəsində bir neçə yükün yaratdığı sahənin yekun intensivliyi, ayrı-ayrı yüklərin yaratdığı sahələrin intensviliklərinin həndəsi cəminə bərabərdir.
                                                           E=E1+E2+.........+En
 
 
                                                                                 Yükün yerdəyişmsi zamanı görülən iş.
   Bircins elektrik sahəsində yükə sabit F=qE qüvvəsi təsir edir.Yük hərəkət edərkən həmin qüvvə onun üzərində iş görür.
   Bircins sahədə +q yükünün yerdəyişməsi zamanı görülən iş yükün miqdarı, elektrik sahəsinin intesvilyinin modulu və qüvvə xətti istiqamətində yükün yerdəyişmə modulunun (d) hasilinə bərabərdir.
                                                                          A=Fd=qEd
   Elektrostatik sahənin gördüyü işin 2 mühüm xassəyə malik olmasını bəzi faktların təsdiqlədiyini bilirik.
   1.Elektrostatik sahədə yükün bir nöqtədən başqa nöqtəyə hərəkəti zamanı elektrik qüvvəsinin gördüyü iş trayetktoriyanın formasından aslı deyil.
   2.İstənilən qapalı elektrostatik trayetkroyiada qüvvənin işi sıfıra bərabərdir.Belə xassəyə malik sahələr potensiallı sahələr adlanır.Elektrostatik qüvvənin işi əks işarə ilə  yüklü zərrəciyin potensial enerjisinin dəyişməsinə bərabərdir:
                                                                      A=p=p2p1)
   Elektrik sahəsinin verilmiş nöqtəsində  yüklü zərrəciyin malik olduğu potensial enerji onun yükünün miqdarı ilə düz mütənasibdir:
                                                                              𝐖p=qEd
                                                                    𝐖p=k
   Burada Q – elektrik sahəsi yaradan elektrik yükü, q – bu sahəyə gətirilən sınaq yükü, d, r – sahə mənbəyinin sınaq yükünə qədərki məsafədir.
                                                     Potensial.Potensiallar fərqi.(Gərginlik).
   Verilmiş nöqtədə elektrik sahəsinin potensialı, həmin nöqtədə sınaq yükün malik olduğu potensial enerjinin bu yükün miqdarına olan nisbəti ilə ölçülən fiziki kəmiyyətdir:
                                                                              𝜑=
   Potensial  𝜑 hərfi ilə işarə olunur.BS – də vahidi Voltdur.
                                                                         []=1=1V
   Elektrik sahəsinin potensialı skalyar kəmiyyət olub,sahənin enerji xarakteristikasıdır.O sahənin verilmiş nöqtəsində yükün malik olduğu enerjini təyin edir.
                                                                            WP=𝜑∙q                                         (*)
   Elektrik qüvvəsinin işi düsturunu yadımıza salaq
                                                  A=p=p1p2=q-=q()
 
  - kəmiyyəti elektrik sahəsinin iki nöqtəsi arasındakı potensiallar fərqi və ya gərginlik  adlanır:
                                                                        =U=
   Potensiallar fəqri –Yükün 2 nöqtə arasındakı hərəkəti zamanı elektrik sahəsinin gördüyü işin həmin yükün miqdarı olan nisbəti ilə ölçülən fiziki kəmiyyətdir.BS-də vahidi Voltdur.
2 nöqtə arasında yükün hərəkəti zamanı sahənin gördüyü iş yükün miqdarı ilə həmin nöqtələr arasındakı Potensiallar fərqinin hasilinə bərabərdir.
                                                                      A=q(𝜑1- 𝜑2)=qU
   Elektronun potensiallar fərqi 1 Volt olan2 nöqtə arasında sürətləndiyi zaman qazandığı enerji elektronvolt adlanır.
                                                                      1ev=1,6∙10-19 C
 
 
Elektrik tutumu.Kondensatorlar
Kondensatorların ardıcıl və paralel birləşməsi
   Elektrik yükünü və elektrik sahəsinin enerjisini toplaya bilən qurğu kondensator adlanır.”Kondensare” latın sözü olub “sıxlaşma” deməkdir.Ən sadə kondensator qalınlığı çox kiçik olan dielektrik qatı ilə bir birindən ayrılmış iki metal lövhədən ibarətdir.Bu müstəvi kondensator, lövhələr isə kondensatorun köynəkləri adlanır.Köynəklərə işarəcə əks modulca bərabər olan yük verilir (+Q;-Q).Kondensatorun yükü dedikdə onların köynəklərinin birindıki yükün mütləq qitməti nəzərdə tutulur: Q=||
   Kondensatorun elektrik yükünü toplamaq xassəsini xarakterizə etmək üçün elektrik tutumu adlanan fiziki kəmiyyət daxil edilir.
   Kondensatorun yükünün onun köynəkləri arasındakı potensiallar fərqinə (gərginliyə) olan nisbəti ilə ölçülən fiziki kəmiyyətə elekrtik tutumu deyilir.      
                                                                                 C==
 
   BS-də elektrik tutumunun vahidi Faraddır.[C]=1
   Müstəvi kondensatorun elektrik tutumu 1 köynəyin sahəsi və mühitin dielektrik nüfuzluğu ilə düz, köynəklər arasındakı məsafə ilə tərs mütənasibdir.
C=
 
 
                  Kondensatorların ardıcıl və paralel birləşdirilməsi
   Verilmiş kondensatordan müxtəlif elektrik tutumlu batareyalar almaq məqsədilə elektrik dövrələrində onları 2 üsulla:ardıcılparalel birləşdirirlər.
    Kondensatorların ardıcıl birləşdirilməsi:
1) Ardıcıl birləşdirilmiş kondensatorlar batareyasının ümumi elektrik tutumunun tərs qiyməti,ayrı-ayrı kondensatorların tutumlarının tərs qiymətləri cəminə bərabərdir.
         
   2) Kondensatorlar bateraysinin uclarindaki umumi gerginlik ayri ayri gerginliklerin cemine bərabərdir:
        U= U1+ U2+........+Un 
   3)Ardıcıl birləşdirilmiş kondensatorların elektrik yükü eynidir:
        q= q1=q2=......=qn 
   
Kondensatorların paralel birləşdirilməsi:
   1)Paralel birləşdirilimiş kondensatorlar batareyasının ümumi elektrik tutumu, ayrı-ayrı kondesatorların elektrik tutumları  cəmine bərabərdir:
       C= C1+ C2+........+Cn 
   2)Paralel birleşdirilmiş kondensatorlarin gerginlikleri eynidir:
       U= U1= U2=........=Un 
   3)Kondensatorlar batareyasında toplanmış umumi yükün miqdarı ayrı-ayri kondensatorlardaki yüklərin cəmin bərabərdir.
       q= q1+q2+......+qn
 
   Eyni tutuma malik kondenstorlar paralel və ardıcıl birləşdirildikdə
       Cpar=n∙C                    
   Yüklənmiş kondensatorun enerjisi:    p
    Elektrik sahəsinin enerji sıxlığı:          p
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Sabit Elektrik Cərəyanı
Sabit Elektrik cərəyanı Cərəyan şiddəti
   Yüklü zərrəciklərin nizamlı hərəkəti elektrik cərəyanı adlanır.Elektrik sahəsində yüklü zərrəciyə F=qE təsir edir.Həmin qüvvə yüklü zərrəciklərin nizamlı hərəkətini yaradır.Sabit elektrik cərəyanının mövcud olması üçün dövrə qapalı olmalıdır.Elektrik cərəyanının istiqaməti naqildəki elektrik sahəsinin intensivliyinin istiqamətindədir.
   Elektrik cərəyanının 3 növ təsiri var:
1)Cərəyanın istilik  təsiri – Cərəyan keçən naqil qızır.
2)Cərəyanın kimyəvi təsiri-yalnız elektrolit məhlullarda müşahidə olunur.Cərəyan keçəndə elektrodlar üzərində maddənin ayrılması baş verir.
3)Cərəyanın maqnit təsiri-Cərəyanlı naqillərin ətrafında maqnit sahəsi yaranır.
   Elektrik cərəyanı-cərəyan şiddəti  və cərəyan sıxlığı  adlanan kəmiyyətlə xarakterizə olunur.cərəyan şiddəti  I – hərfi ilə işarə olunur.
                                                                                 I=
   ∆q – naqilin en kəsiyindən ∆t müddətində keçən elektrik yükünün miqdarıdır.
   BS-də vahidi 1 Amperdir:
                                                                                [I]=1A
   Cərəyan şiddəti Ampermetr –lə ölçülür.Dövrəyə ardıcıl qoşulur.
   Cərəyan şiddəti sərbəst zərrəciklərin konsentrasiyası(n), onların nizamlı hərəkət sürəti (), naqilin en kəsiyinin sahəsi (S) ilə düz mütənasibdir
                                                                              I=q­0nυS
   Naqildəki cərəyan şiddətinin  naqilin en kəsiyinin sahəsinə nisbəti cərəyan sıxlığı adlanır.
                                                                                  j=
  BS-də vahidi:  [j]=1
 Cərəyan şiddətindən fərqli olaraq cərəyan sıxlığı vektorial kəmiyyət olub cərəyanın axma istiqamətinə yönəlir.
Müqavimət.Dövrə hissəsi üçün Om qanunu.
   Elektrik müqaviməti - naqilin cərəyana göstərdiyi əks təsirin ölçüsüdür.Elektrik müqaviməti R-ilə işarə olunur.
   Om qanunu – dövrə hissəsindəki cərəyan şiddəti həmin hissənin uclarındakı gərginliklə düz,onun müqaviməti ilə tərs mütənasibdir.
                                                                      I=   ;  U=IR  ;   R=
BS-də naqilin müqavimət vahidi Om qəbul edilmişdir.
                                                                               [R]==1Om
   Naqilin elektrik müqaviməti onun uzunluğu ilə düz, en kəsiyinin sahəsi ilə tərs mütənasib olub,onun materialından asılıdır.Burada - xüsusi müqavimət adlanır:
                                                                         R   ;  
   BS-də vahidi: []=1Omm
Elektrik Hərəkət Qüvvəsi (EHQ)Tam dövrə üçün Om qanunu
   Cərəyan mənbəyində müsbət və mənfi yüklərin ayrılma prosesini təmin edən qüvvələr –kənar qüvvələr adlanır.Kənar qüvvələrin təsiri EHQ adlanan kəmiyyətlə xarakterizə edilir.
   Yükü qapalı dövrə boyunca hərəkət etdirən zaman Kənar qüvvələrin gördüyü işin həmin yükün miqdarına olan nisbəti ilə ölçülən fiziki kəmiyyət elektrik hərəkət qüvvəsi adlanır.
                                                                           𝜀
   EHQ –skalyar kəmiyyətdir.BS-də vahidi Voltdur: [𝜀]=1=1V  
                                                                          Ak=𝜀q=𝜀I∆t
   Qapalı dövrədəki cərəyan şiddəti mənbəyin Elektrik Hərəkət Qüvvəsi ilə düz, dövrənin tam müqaviməti ilə tərs mütənasibdir.
                                                                              I=
   Bu tam dövrə üçün Om qanunudur.
                                           Metalların müqavimətininTempraturdan aslılığı
   Metalların müqavimətinin nisbi dəyişməsi tempraturun dəyişməsi ilə düz mütənasibdir:
                                                  =𝛼∆T      və yaxud       R=R0(1+𝛼∆T)
   R0-naqilin başlanğıc müqaviməti, R-naqilin T tempraturundakı  müqaviməti, 𝛼- müqavimətin temperatur əmsalı adlanır.
   Müqavimətin tempratu əmsalı ədədi qiymətcə naqili 1 K qızdırdıqda onun müqavimətinin nisbi dəyişməsinə bərabərdir.
   𝛼-naqilin materialından aslıdır.BS-də vahidi – K­-1.
                                                                           
   Tempraturun dəyişmə interval böyük deyilsə, müqavimətin tempratur əmsalını sabit qəbul etmək olar.Təmiz metallar üçün  𝛼= K-1
 
Coul-Lens Qanunu.
   Naqildən Cərəyan axarkən naqilin qızması nəticəsində ayrılan istilik Coul Lens istliyi adlanır və ayrılan istilik miqdarı
                                                                             Q=I2Rt=UIt=
   Naqildə cərəyanın ayırdığı istilik miqdarı cərəyan şiddətinin kvadratı, naqilin müqaviməti və cərəyanın keçmə müddətinin hasilinə bərabərdir.Bu Coul Lens qanunu adlanır.
                                                                                  Q=I2Rt
                                 Qazlarda Elektrik cərəyanı.Qeyri müstəqil və müstəqil boşalma
   Neytral qaz atomunun vəya molekulunun elektron alması və verməsi hesabına iona çevrilmə prosesi ionlaşma adlanır.
   Qazdan elektrik cərəyanı keçmə prosesinə qaz boşalması deyilir.
   Qazda elektrik cərəyanı elektron, müsbət və mənfi ionların nizamlı hərəkətidir.
    İonlaşdırıcının təsiri altinda baş verən qaz boşalması qeyri müstəqil boşalma adlanır.Qeyri müstəqil boşalanda doyma cərəyan şiddəti
                                                                                I­d=eN=enV
   N-ionlaşdırıcının vahid zamanda yaratdığı ion cütlərinin sayı,V-qazın həcmi,n-vahid zamanda vahid həcmdə yaranan ion cütlərinin sayıdır.
   Doyma cərəyan şiddəti ionlaşdırıcının 1 saniyədə yaratdığı ion cütlərinin sayından aslıdır.Gərginlikdən isə asılı deyildir.  
   Xarici  təsir olmadan qazın elektrik cərəyanı keçirməsi müstəqil  boşalma adlanır.
   Müstəqil qaz boşalmasının səbəbi zərbə ilə ionlaşma və müsbət ionların katodunun səthinə zərbə vurması nəticəsində katoddan elektronların qopmasıdır.
   Müstəqil Qaz Boşalmasının növləri.
  Qazın təbiəti və xassələrindən, elektrodların xarakterindən, yerləşməsindən, elektrodlara verilən gərginlikdən asılı olaraq müstəqil boşalmanın növləri var.Qazlarda elektrik cərəyanı idarə edilə bildiyi üçün böyük tətbiq sahələri mövcuddur.
   Alovsuz boşalma.Bu boşalma alçaq təzyiqlərdə baş verən müstəqil boaşalmadır.Bu boşalmada elektrodlar arasındakı gərginlik bir neçə yüz volt olur.Alovsuz boşalmadan reklam  borularında gündüz işığı lampalarında qaz lazerlərində istifadə edilir
  Elektrik qövsü.Bu boşalmanın səbəbi çox qızdırılmış katodda əmələ gələn intensiv termoelektron emissiyasıdır.Bu boşalma 1802 ci ildə Rus akademiki V.V Petrov tərəfindən aşkar edilmişdir.Qövs boşalmasından qaynaq işlərində,elektrik sobalarında istifadə edilir.O həmçinin  güclü işıq məmbəyi kimi  projektor və proyeksiya aparatlarında  işlədilir.
  Qığılcımlı boşalma.Qığılcımlı boşalma elektrodlar arasında yüksək gərginlik olduqda baş verir. Ən güclü qığılcımlı boşalma şimşəkdir. Qığılcımlı boşalmanin xarekterik cəhəti onun sürətli və qısa müddətli olmasıdır.
   Taclı boşalma.Böyük elektrik yükünə malik iti ucluqlu metalların ətrafında baş verir.Boşalma taca bənzədiyi üçün belə adlanır.Taclı boşalmadn zavod və fabrik borularında elekrtfiltirlər kimi istifadə edirlir



Yarım keçiricilərdə elekrtik cərəyanı.

   Keçiriciliyinə görə naqillərə dielektriklər arasında orta mövqe tutan maddə yarımkeçirici adlanır.Belə maddələrə Silisium,Germanium, Selen və müxtəlif  birləşmələri misal göstərmək olar.

  Yarımkeçiricilərin  müqaviməti tempratur yüksəldikcə çox kəskin azalır.

   Yarımkeçiricilərdə sərbəst elektronların mövcudolması nəticəsində əmələgələn keçiriciliyə elektron keçiriciliyi deyilir.Tempratur yüksəldikcə qırılan rabitənin sayı artır.Bu müqavimətin azalmasına səbəb olur.

   Təmiz yarımkeçiricilərdə elektrikkeçirmə sərbəst elektronların və deşiklərin hesabına baş verir.Deşiklərin hərəkət istiqaməti elektronların hərəkətinin əksinədir.

   Yarımkeçiricilərin məxsusi keçiricliyi böyük olmadığından onların daxilinə aşqarlar vurmaqla yükdaşıyıcıların sayını dəfələrlə yüksəltmək olar.Aşqar daxil edilmiş yarımkeçicinin elektrik keçiriciliyi aşqarlı keçirici adlanır.Aşqarlar 2 cür olur:donor və akseptor

   Öz elektronlarını asanlıqla verə bilən və sərbəst elektronların sayını artıran aşqarlara donor aşqarlar deyilir.Donor aşqarlar vurulmuş yarımkeçiricilərdə sərbəst elektronların sayı deşiklərin sayından çox olur.Donor  aşqarlara malik yarımkeçiricilərə n-tip yarımkeçiricilər deyilir.Onlarda elektronlar əsas, deşiklər isə qeyri-əsas yükdaşıyıcılardır.

   Aşqarın xarici elektron təbəqəsindəki elektronların sayı yarımkeçiricidəkindən az olduqda isə deşiklərin sayı artır.Bu növ aşqarlara akseptor aşqarlar deyilir.Akseptor aşqarlarlı yarımkeçiricilərdə  deşik keçiriciliyi elektron keçiriciliyinə nisbətən üstünlük təşkil edir.

Onlara p-tip yarımkeçiricilər deyilir.

   Müxtəlif  tipli 2 yarımkeçiricinin  kontaktı  p-n  keçidi adlanır.p-n keçidli yarımkeçiricini cərəyan mənbəyinə elə qoşaq ki,p-tip yarımkeçiricinin  potensialı müsbət, n-tip yarımkeçiricinin  potensialı isə mənfi  olsun.Bu zaman p-n keçidində cərəyan əsas yükdaşıyıcılarla yəni n-dən p-yə elektronlar, p-dən n-ə isə deşiklərlə yaradılır.Burada baxılan keçid düz keçid adlanır.Əsas yükdaşıyıcıların sayı olduqca çox olduğundan düz keçiddə cərəyan şiddəti böyük,  müqaviməti isə kişik olur.Tərs keçiddə isə yəni p-nin potensialı mənfi, n-nin potensialı isə müsbət olduqda, cərəyan qeyri-əsas yükdaşıyıcılarla yarnır.Onların say az olduğundan cərəyan az müqavimət isə çox böyük olur.

   Düz və tərs keçiddə Volt Amper xarakteristikası

 I





 



                       düz keçid


 


 


                                 U


 

tərs keçid


 

 

 

P

 
 
 

n

 
    P-n keçidinin dövrədə şərti işarəsi:



 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 

 Məhlullarda Elektrik Cərəyanı.

Faradeyin elektroliz qanunu

   Məhlulları və ya ərintiləri elektrik cərəyanı keçirən maddələr elektrolit adlanır.Suda həll olan zaman suyun polyar molekullarının təsiri altında elektrolitin molekullarının ayrı ayrı ionlara ayrılması prosesi elektrolitik dissosasiya prosesi adlanır.

   Dissosayiyaya məruz qalan elektrolit molekullarının sayının elektrolit molekullarının ümumi sayına nisbəti dissosasiya dərəcəsi adlanır.Dissosasiya dərəcəsi temperaturdan, məhlulun konsentrasiyasından və həlledicinin dielektrik nüfuzluğundan aslıdır.Tempratur yüksəldikcə dissosasiya dərəcəsi artır.

   Metal naqillər və elektrolit məhlullar üçün Om qanunu ödənilir.Volt-amper xarakteristikası koordinat başlanğıcından keçən düz xətt verir.





 



     I





 



 


 


 


                  U0                   U


 

   Elektrolit məhlununn xüsusi müqavimətinin tempraturdan aslılıq qrafiki

            R


 

            R0


 





 



                                              t

   Elektrolitdən cərəyan keçərkən elektrodlar üzərində maddə toplanma prosesi elektroliz adlanır.1836-cı ildə Faradey 2 elektroliz qanunu irəli sürdü.

   I qanun:Elekrtolitdən elektrik cərəyanı keçərkən ∆t zaman ərzində elektrodda ayrılan maddənin kütləsi,zaman və cərəyan şiddəti ilə mütənasibdir.

                                                                      m=kq=kI∆t

   q=en –ionun yükü, k- maddənin elektrokimyəvi ekvivalenti olub, ədədi qiymətcə elektrolitdən 1 klon yük keçdikdə ayrılan maddənin kütləsinə bərabərdir.

Vahidi    [k]

                                                                      k

   M-molyar kütlə, n- isə maddənin valentidir.

   II qanun:Maddənin elektrokimyəvi ekvivalenti,maddənin  kimyəvi ekvivalenti ilə düz mütənasibdir.

                                                                       k      

     maddənin kimyəvi ekvivalenti , F- Faradey sabiti  

                                                                 F=e∙NA96500   


 

                                                         Dəyişən Elektromaqnit Sahəsi.

Maqnit Seli.Elektromaqnit induskiyası hadisəsi.

Öz-özünə induksiya hadisəsi.Maqnit sahəsinin enerjisi. 

   Maqnit Seli maqnit induksiya vektorunun modulu, konturla hüdudlanmış səthin sahəsi və kontur müstəvisinin normalı ilə induksiya vektorunun arasındakı bucağın kosinusu hasilinə bərabər olan skalyar kəmiyyətdir:

                                                                            =Bscos


  Bu halda çərçivədən induksiya xəttləri keçmir,yəni Φ=0, çünki çərçivə müstəvisi induksiya vektoruna paralel olur.BS-də maqnit selinin vahidi Veberdir.

  Veber induksiyası 1 Tesla olan maqnit sahəsinin qüvvə xəttlərinə perpendikulyar qoyulmuş 

1 m2 səthindən keçən maqnit selidir.

   Elektromaqnit induksiya hadisəsi 1831-ci ildə İngilis alimi Fardeyin kəşf etdiyi elektromaqnit induksiyası hadisəsi və elektrik və maqnit  sahələrinin qarşılıqlı əlaqəsini göstərdi.Çox sayad dolaqları olan sayğac qalvonometrlə birləşdirilir.Onun içərisinə düz maqnit salınır.Qalvonometr əqrəbi meyl edərək, sayğacda elektrik cərəyanının yarandığını göstərir.Maqniti sayğacdan çıxardıqda əvvəlki cərəyan əks istiqamətində yenə də cərəyan yaranır.İnduksiya cərəyanı yaranmasına səbəb maqnit selinin dəyişməsidir.

   Qapalı keçirici konturla hüdudlanmış səthdən keçən maqnit selinin dəyişməsi nəticəsində konturda elektrik cərəyanının yaranması elektromaqnit induksiya hadisəsi adlanır

  Elektromaqni induksiyası hadisəsi maqnit sahəsinin dəyişməsi nəticəsində burulğanlı elektrik sahəsinin yaranmasıdır.Qapalı konturda yaranan induksiya EHQ ni əks işarə ilə götürülmüş maqnit selinin dəyişmə sürətinə bərabərdir:

                                                                          εi

   Burada   kəmiyyəti maqnit selinin dərişmə sürəti adlanır.Vahidi  [ ]

   R müqavimətli konturda yaranan induksiya cərəyanının şiddəti:

                                                                       


 

   Öz-özünə induksiya.Naqildə elektrik cərəyanı dəyişərsə onun ətrafındakı maqnit sahəsi də dəyişər.Maqnit ahəsinin dəyişməsi naqildə özünəməxsus burulğanlı elektrik sahəsi və induksiya cərəyanı yaradır.Bu Öz-özünə induksiya hadisəsi adlanır. 

   Öz-özünə induksiya keçirici konturda cərəyan şiddətinin dəyişməsi nəticəsində burulğanlı elektrik shəsinin yaranmasıdır.

                                                                         Φ~I    və ya     Φ=LI

   Burada L- mütənasiblik əmslı olub, konturun öz-özünə induksiya əmsalı və ya induktiklik adlanır.

   İnduktivlik-keçirici konturdakı cərəyan şiddəti ilə onun yaratdığı və  konturu kəsən məxsusi maqnit seli arasındakı mütənasiblik əmsalıdır.BS-də Vahidi Henridir.

                                                                [L]

   1 Hn elə sayğacın induktivliyidir ki,ondakı cərəyan şiddəti 1A olduqda konturdan keçən məxsusi maqnit seli 1Vb olsun.

   Sarğacda yaranan öz-özünə induksiya EHQ

                                                                            

   Maqnit sahəsinin enerjisi.İnduktivliyi L olan konturda elektrik cərəyanı yaratmaq üçün enerji sərf etmək yaxud iş görmək lazımdır.İnduktivliyi L olan konturla elektrik cərəyanı yaratdığı maqnit sahəsinin enerjisi cərəyan şiddətinin kvadratı ilə düz mütənasibdir.Maqnit Sahəsinin enerjisini maqnit seli ilə də ifadə etmək olar:

Wm=  

 

                                                                               Wm      

   Maqnit sahəsinin enerji sıxlığı:

                                                                                                                        


 


 

Rəqs konturu.Elektromaqnit rəqsləri


 

     Rəqs konturu C tutumlu kondensator və L induktivli sarğacdan ibarət sadə elektrik dövrəsidir.

     Rəqs konturunun kondensatorunu sabit cərəyan mənbəyinə ,sarğacı isə ossilloqrafa birləşdirək.İki qütblü açarla kondensator dövrəsin qapadıqda , cərəyan mənbəyi kondensatoru yükləyir.Kondensatoru sarğaca birləşdirdikdə,ossiloqrafın ekranında gərginlik rəqsləri müşahidə olunur.Beləliklə rəqs konturu elektromaqnit rəqslərinin mənbəyidir.

   Elektrik və maqnit sahələrinin,onları xarakterizə edən kəmiyyətlərin (yük,cərəyan şiddəti,gərginlik və s) periodik dəyişməsi elektomaqnit rəqsləri adlanır.

   A açarını 1 vəziyyətinə gətirəndə kondensator yüklənir və enerji alır.

                                                                              We=

kondensatorun köynəkləri arasında Um potensialları fərqi əmələ gəlir.Açarı 2 vəziyyətinə gəridrikdə kondesator boşalmağa başlayır.Sarğacda elektrik cərəyanı və onun daxilində maqnit sahəsi yaranır.Kondensator boşaldıqca elektrik sahəsinin enerjisi azalır, cərəyanın maqnit sahəsinin enerjisi isə artır.Maqnit sahəsinin enerjisinin ani qiyməti   

                                                                             Wm=

Burada L-sarğacın induktivliyi,  i-cərəyan şiddətinin ani qiymətidir. 

   Konturun tam enerjisi elektrik və maqnit sahələrinin enerjiləri cəminə bərabərdir.

                                                                 W=We+Wm

     Konturda elektromaqnit rəqslərini təsvir edən əsas tənlik aşağıdakı kimi yazılır.

                                                                         q

                                                                q=-ω20q    ;   ω0=

   Elektromaqnit rəqslərinin periodu (Tomson dusturu):

                                                                T=2π

 Elektomaqnit rəqslərinin tezliyi:

                                                                     

   Dairəvi tezlik:

                                                                   

   Sarğacdakı cərəyan şiddəti:

                                                   ί)

   Müəyyən mühitdə elektomaqnit dalğasının sürəti:

                                                                            υ

  Vakuumda elektomaqnit dalğalarının uzunluğu:

                                                          

                                                         

Elektromaqnit dalğaları

   Dəyişən elektrik və maqnit sahələri birlikdə elektromaqnit sahəsi adlanır.

  Elektromaqnit dalğaları - dəyişən elektromaqnit sahəsinin fəzada yayılmasıdır.

   Yüklü zərrəzciklərin təcillə hərəkət etməsi elektromaqnit dalğalarının şüalandırılmasının zəruri şərtidir.

   Makvelin verdiyi nəzəriyyəyə görə elektromaqnit dalğasının vaakumda yayılma sürəti işığın boşluqdakı sürətinə bərabərdir. C=3∙108m/san

  Elektromaqnit dalğaları eninə dalğalardır.

   Dalğanın yayılma sürəti

                                                                    υ            λ=υ∙T

   λ-bir rəqs periodu ərzində dalğanın yayıldığı məsafədir.

   Maksvel nəzəriyyəsinə görə

                                                                        υ

   ε-mühitin dielektrik nüfuzluğu,μ-maqnit nüfuzluğu,n-mühitin sındırma əmsalıdır.

   Vakumda elektromaqnit dalğasının uzunluğu

=cT=c2

  Elektromaqnit dalğasının yayılma sürəti dalğa uzunluğu ilə rəqs tezliyinin hasilinə bərabərdir.

                                                                           C=λ0∙ν

Dalğa vaakumdan digər mühitə keçərsə dalğa uzunluğu ilə yayılma sürəti dəyişir,rəqs tezliyi isə dəyişmir

Elektromaqnit dalğaları udulur qayıdır,sınır.İnterferensiya və difraksiya edir.


 


 

Dəyişən elektrik Cərəyanı. 

   Dəyişən cərəyan şiddəti və gərinlik zamandan asılı olaraq harmonik qanunla dəyişir.Onu osilloqraf vasitəsilə müşahidə edə bilərik.

   Dəyişən cərəyan, əslində , məcburi elektromaqnit rəqsləridir.Bu rəqslər periodik dəyişən EHQ-nin təsiri nəticəsində baş verir.Elektromaqnit rəqslərini xarakterizə edən bütün kəmiyyətləri və onların qanunauyğunluqlarını dəyişən cərəyana da şamil etmək olar.

   Dəyişən cərəyan eneratoru.Sabit maqnit sahəsində qapalı konturun fırlanmasına dəyişən cərəyan generatorunun sadə modeli kimi baxmaq olar. 

   Dəyişən cərəyan generatoru 2 hissədən ibarətdir:

   1.Maqnit sahəsi yaradan elektromaqnit və ya sabit maqnit

   2.Dəyişən EHQ-nin induksiyalandığı dolaq.

   Generatorun fırlanan  hissəsi rotor,tərpənməz hissəsi stator adlanır.

   Generator,rezistorun  ucları arasında 

                                                                     U 

qanunu ilə dəyişən gərginlik yaradır.U – gərinliyin ani, U isə amplitud qiymətidir.

   Cərəyan şiddətininani ani qiyməti:

                                                         

                                                                       

  Cərəyan şiddəti  - rəqslərin amplitudur.Müqavimət aktiv müqavimət adlanır.

   Dəyişən cərəyan dövrəsi üçün ani güc

                                                       P 

   Orta güc:

                                                                       P


 


 

Transformator.Elektrik enerjisinin ötürülməsi 


 

   Elektrik enerjisinin digər enerji növlərindən əsas üstünlüyü onun az itki ilə çox böyük sürətlə uzaq məsafəyə verilə bilməsidir.

   Elektrik enerjisinin uzaq məsafələrə verilə bilməsindən əlavə digər üstünlüyü onun demək olarki itkisiz çevrilə bilməsidir.Yəni gərginliyinin və cərəyan şiddətinin lazım olan qiymətə çatdırılmasıdır.

   Güc və cərəyanın tezliyi sabit qalmaqla gərginliyin çevrilməsi transformator vasitəsi ilə həyata keçirilir.Transformatorun iş prinsipi elektromaqnit indukisya hadisəsinə əsaslanır.

   1-ci dolaqdan cərəyan şiddəti keçdikdə polad içlikdə dəyişən maqnit seli yaranır.2 –ci dolağın hər bir sarğısını kəsən dəyişən maqnit seli orada ε-induksiya EHQ yaradır.Qapalı kontuda yaranan induksiya EHQ –nin ani qiyməti 

                                                                      ε= -Φ'(t)=sinωt

   I dolaqda ε1=εN1II dolaqda ε2=εN2    olur           

                                                                             

   Dolaqların uclarındakı gərginlik əks işarə ilə onlarda yaranan induksiya EHQ –yə bərabərdir:  U1=-ε1                    U2=-ε 2


 


    k-transformasiya əmsalı adlanır.Transformator alçaldıcı olduqda k>1 yüksəldici olduqda isə k<1.  I və II dolaq dövrələrindəki güc bir-birinə bərabər olur.

P1=P       U1I1=U2I2                           

   Deməli transformator vasitəsi ilə gərginliyi neçə dəfə artırsaq cərəyan şiddəti bir o qədər dəfə azalar və ya əksinə .

   Transformatorun F.İ.Ə düsturu aşağıdakı kimi hesablanır.      η

Radiorabitənin prinsipləri

   Bugün geniş istifadə olunan telvizor, mobil telefonlar, süni peyklər, internet şəbəkəsi və s. mürəkkəb qurğu və sistemlərin idarə olunması elektromaqnit dalğaları - radiorabitə ilə həyata keçirir.

   Elektromaqnit dalğa vasitəsilə səs siqnallarının uzaq msəafəyə gönədirllməsi və yenidən qəbul edilməsi radiorabitə adlanır.

   Tezliyi 3∙104 ilə 3∙1011 Hs arasında dəyişən elektromaqnit dalğaları radiodalğalar hesab olunur. 

   Radiorabitəni 2 mühüm hissəyə - radiovericiradioqəbulediciyə ayırmaq olar.

Verici generatorun vəzifəsi yüksək tezlikli elektromaqnit rəqsləri yaratmaqdır.Onlar yüksək tezlikli rəqslər olub,alçaq tezlikli rəqslərin daşıyıcısı rolunu oynayır.

  Mikrafondan gələn alçaq tezikli rəqslərin yüksək tezlikli rəqslərlə uzlaşması – modullaşma prosesi gedir.Modullaşma rəqslərin amplitudu ,tezliyi,fazası və digər parametrlərinə görə aparıla bilər.Modullaşmış rəqslər gücləndirildikdən sonra verici antennaya oturulur.Antena –açıq rəqs konturu modullaşmış elektromaqnit rəqslərni fəzaya şüalandırır.Beləliklə radioveriliş zamanı əsasən 4 proses həyata keçirilir:Yüksək tezlikli elektromaqnit rəqsləri yaranır;Bu rəqslər səs rəqsləri ilə modullaşdırlır.Modullaşmış rəqslər gücləndirilir və antena vasitəsilə  fəzaya şüalanır.

   Modullaşma sönməyə yüksək tezlikli harmonik rəqsləri generator yaradır.Məs:Tranzistorlu generator səsi vermək üçün bu rəqsləri dəyişdirirlər və ya necə deyərlər alçaq tezlikli eleketrik rəqsləri vasitəsi ilə modullaşdırırlar.3 növündən istifə olunan amplitud (AM) tezlik (FM) və Faza (PM) yüksək tezlikli rəqslərin amplitud səs tezliyi ilə dəyişdirilməsi üsulu amplitud modullaşdırılması deyilir..

   Detektə etmə qəbul edicidə yüksək tezlikli modul rəqsdən alçaq tezlikli rəqsdən ayrılır.Siqnalın bu cür çevrilmə prosesi detektə etmə adlanır.

   Döyünən cərəyan gücləndirildikdən sonra xüsusi süzgəc – kondensator və müqavimət vasitəsi ilə hamarlanır.Bu yükdən keçən alçaq tezlikli cərəyan mikrafonda yaranan alçaq tezlikli cərəyanla eyni olur.Ucadandanışma daxil olan alçaq tezlikli elektromaqnit rəqsləri həmin tezlikli səs rəqslərinə çevrilir.


 



 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 


 

İşığın elektromaqnit təbiəti 

İşığın İnterferensiyası də difraksiyası

   Maksvelin elektromaqnit sahə nəzəriyyəsini öyrənərkən işığın da elektromaqnit dalğası olduğunu qeyd etdik.Elektromaqnit sahələrini xarakterizə edən sabitlərin () işığın sürətilə əlaqəsi bu fikiri təsdiq edir.İşığın elektromaqnit təbiətini işıq sürəti deyil, bir sıra optik hadisələr və onları xarakterizə edən kəmiyyətlər də aydın gösərir.Bu hadisələrlə tanış olaq.

   İşığın interferensiyası.Dalğanın toplanması nəticəsində yekun rəqslərin amplitudunun güclənməsi və zəifləməsi interferensiya adlanır.İnterferensiya mənzərəsini koherent dalğalar yaradır.Eyni mənbəyə aid olan dalğalar koherent dalğalardır.Onların tezliyi eyni fazalar fərqi isə sabitdir.

   Maksimumluq şərti.Müəyyən nöqtədə görüşən  iki dalğanın yollar fərqi dalğa uzunluğunun tam mislinə bərabər olarsa,mühitin həmin nöqtəsində toplanan rəqslərin yekun amplitudu maksimum olur:

                                                                          𝛥d=kλ


   λ - dalğa uzunluğu , k- dalğa uzunluqlarının sayıdır.(k=0,1,2... ola bilər)

Yolar fərqi

   Minimumluq şərti. Müəyyən nöqtədə görüşən  iki dalğanın yollar fərqi yarımdalğa uzunluğunun tək mislinə bərabər olarsa,mühitin baxılan nöqtəsində toplanan rəqslərin yekun amplitudu minimum olur:

                                                                     𝛥d(2k+1)

   İşığın difraksiyası.İşıq dalğalarının kiçik maneələri aşaraq düz xətt boyunca yayılmasından kənara çıxma hadisəsi işığın difraksiyası adlanır.İşığın difraksiyası kiçik yarığı olan qeyri şəffaf ekranda və ya cisimlərin sərhəddində müşahidə olunur.Difrakisya hadisəsi maneədən l məsafəsində o zaman müşahidə olunur ki, 

                                                                            l

şərti ödənilsin.Burada d-maneələrəin xətti ölçüləri, λ-işıq dalğasının uzunluğu

   Difraksiya qəfəsi. Difraksiya qəfəsi – işığı spektrə ayıran və dalğa uzunluğunu ölçməyə imkan verən optik cihazdır.Onun iş prinsipi difraksiya və interfernsiya hadisəsinə əsaslanır. 

   Sadə difraksiya qəfəsi eni a olan N sayda şəffaf yarıqlar və eni b olan qeyri-şəffaf zolaqlar sistemindən ibarətdir.

   d=a+b kəmiyyətinə qəfəs sabiti (qəfəs periodu) deyilir.

   Qəfəsin ümumi eni l, şəffaf zolaqların sayı N olarsa,qəfəsin periodu d

                                                                           d

kimi hesablana bilər. [d]=1m

   Difraksiya qəfəsinin köməyi ilə alınan spektrin difraksiya maksimumlarının istiqamətini təyin edən φ – bucağının qiymətləri 

                                                      dsinφ=k                       (maksimumlar şərti)

bərabərliyindən təyin olunur.

                                           dsinφ=(2k+1) ,   (k=0,1,2......)      (minimumlar şərti)

   Difraksiya qəfəsində maksimumların ən boyük tərtibi

                                                                          kmax=

ifadəsi ilə təyin olunur.


 


 


 


 


 

İşığın dispersiyası və polyarizasiyası

   İşığın dalğa təbiəti ilə izah olunan hadisələrdən biri də dipersiyasıdır.

   Maddənin n sındırma əmsalının onun üzərinə düşən işığın ν tezliyindən asılı olması işığın dispersiyası adlanır.Bu hadisəni 1666-cı ildə Nyuton kəşf etmişdir.O nazik ağ işıq dəstəsinin qarşısında  üçüzlü prizma yerləşdirir.Müəyyən edir ki, prizmadan keçən işıq zolaqlara ayrılır.O, bu zolaqları “spektr” adlandırmışdır.Qırmızı, narıncı, sarı, yaşıl, mavi, göy və  bənövşəyi.

    İşığın rəngini onun rəqs tezliyini müəyyən edir.

                                                                               n =

   Qırmızı rənli şüaların dalğa uzunluğu ən böyükdür,sındırma əmsalı isə ən kiçikdir.Ona görə qırmızı rəngli şüalar ən az sınır.Bənövşəyi rəngli şüaların sındırma əmsalı ən böyükdür,dalğa uzunluğu ən kiçikdir.Ona görə də bənövşəyi şüalar ən çox sınır.

   İşıq dalğasının vaakumda yayılma sürəti  c=λ0ν

  İnterferensiya və difraksiya hadisələri həm uzununa həm də eninə dalğalar üçün xasdır.İşığın polyarlaşması yalnız eninə dalğalarda müşahidə olunur.

   İşığın polyarizasiyası.Elektromaqnit dalğası kimi işığın uzununa deyil,eninə dalğa olmasını göstərən effektli hadisələrdən biri  polyarizasiyadır.

   Maksvell nəzəriyyəsinə görə işıq eninə elektromaqnit dalğasıdır.

   Təbii işıqda elektrik və maqnit vektorlarının rəqsləri fəzada bütün müstəvidə baş verir.Bəzi maddələrin təbii işığı poluarlaşdırmaq xassələri vardır.Məs.Turmalin kristalı.

   Turmalin kristalından keçən işıq dalğası polyarlaşmış işıqdır,yəni dalğanın E intensivlik vektorunun rəqsləri müəyyən bir  istiqamətdə baş verir.İşıq dəstəsini iki turmalin kristalından keçirək.Kristalın oxları paralel olduqda sistemdən işıq keçir,lakin kristalın oxları bir-birinə perpendikulyar olduqda isə işıq heç keçmir.

   İşığın polyarizasiyasını yaradan cihaza polyarizator deyilir.İşığın polyar olduğunu yoxlayan cihaza analizator deyilir.


 

Kvanat Fizikası
İşığın korpuskulyar nəzəriyyəsi
Plank Hipotezi
XIX əsrin sonu və XX əsrin başlanğıcı Fizika elminin inkşaf tarixinə klassik fizikanın tənəzzül dövrü kimi daxil olmuşdur.Belə ki,eksperimental fizikanın bir çox yeniliklərini klassik fizika qanunları izah edə bilmədi.
   Nəzərriyə ilə təcrübə arasındakı ziddiyyətdən çıxış yolu alman alimi Maks Plank 1900-cu ilin dekabrın 14-də Almaniya fizika cəmiyyətində məruzə edərək yeni bir fərziyyə irəli sürdü.
   Atomlar elektromaqnti enerjisini porsiyalar – kvantlar şəklində şüalandırır və udur,hər porsiyanın enerjisi şüalanma tezliyi ilə mütənasibdir.
                                                         
   ε -kvantın enerjisi,ν-şüalanma tezliyi,λ-dalğa uzunluğu,h-Plank sabitidir. h
    Eynşteyn 1905-ci ildə Plank fərziyyəsinə əsaslanaraq,işığın kvant nəzəriyyəsini belə tamamladı:Fəzada yayılan işıq hər biri hυ enerjisinə malik zərrəciklər toplusudur. Sonralar bu zərrəciklər işıq kvantları yaxud fotonlar adını aldı.
  Fotonun xassələri:
1.Sərbəst halda foton mövcuddur.
2.Onun yükü yoxdur.
3.Foton atomda elektronların enegetik halının dəyişməsi zamanı yaranır.
4.Foton nüvə ətrafında elektron və pozitron cütünə çevrilə bilər.
   Fotonun kütləsi:
                                                        m
   Fotonun sukunət kütləsi yoxdur:
   Fotonun implusu:
                                                        P
   Foton hərəkət kutləsinə malikdir.
Fotoeffekt
  Maksvellin elektromaqnit dalğaları nəzəriyyəsinin izah edə bilmədiyi II məşhur təcrübi fakt alman fiziki Hers tərəfindən kəşf edilən fotoeffekt hadisəsi oldu.Hersin apardığı təcrübənin məğzi bundan ibarətdir ki,mənfi yüklə yüklənmiş metal lövhənin üzərinə ultrabənövşəyi şüalar düşdükdə lövhə yüksüzləşir.Lövhə müsbət yüklə yüklədnikdə belə bir hadisə baş vermir.Bu onu göstərir ki,ultrabənövşəyi şüaların təsiri ilə metal özündən elektron buraxır.
   İşığın təsiri ilə maddədən elektronların qoparılması hadisəsinə fotoeffekt deyilir.
   Bu hadisəni Stoletov ətraflı tədqiq etmişdir.O, 1888-ci ildə havası sorulmuş şüşə balonda 2 elektrod yerləşdirdi.Katodun işıqlanma şərtlərindən və gərginlikdə nasılı olaraq dövrədən axan cərəyanın şiddətini ölçdü.
   Anodla katod arasıda gərginlik sıfır olduqda cərəyan şiddəti sıfırdan fərqlidir.Deməli,işığın qopardığı elektronlar müəyyən kinetik enerjiyə malikdir və ona görə də elektronlar gərginlik sıfır olduqda belə anoda gəlib çatır.Şüalanmanın intensivliyini dəyişdəmədən elektrodlar arasında potensiallar fərqini artırsaq cərəyan şiddəti artır.Gərginliyin müəyyən U­d qiymətində işığın təsiri ilə katoddan çıxan elektronların hamısı anoda çatır və gərginliyin sonrakı artımı cərəyanı artırmır.Yəni doyma hadisəsi baş verir.
   Cərəyan şiddətinin İd maksimal qiyməti doyma foto cərəyan adlanır.Doyma cərəyan şiddətinin qiyməti
                                                                       İd=en 
düsturu ilə təyin olunur.Burada n –katodun 1 saniyədə buraxıdğı elektronların sayıdır.
   Şüalanmaın intensivliyini artırsaq eyni gərginlikdə doyma cərəyanının qiyməti artar.Doyma cərəyanının qiyməti elektrodun səthinə düşən işığın intensivliyi ilə düz mütənasibdir.Batareyanın qütblərini dəyişdikdə cərəyan azalır və gərginliyin müəyyən Us qiymətində sıfıra bərabər olur.Us gərginliyi saxlayıcı gərginlik adlanır.Onun qiyməti fotoelektronların maksimal kinetik enerjisindən aslıdır.
                                                                     
   Stoletov fotoeffekt üçün aşağıdakı qanunuyğunluqları müəyyən etmişdir.
   1.Vahid zamanda metaldan qoparılan elektronların sayı oun üzərinə düşən işığın intensivliyi ilə düz mütənasibdir.
   2.Fotoelektronların maksimal kinetik enerjisi işığın tezliyindən xətti asılı olaraq artır və işığın intensviliyindən aslı deyildir.
   3.Hər bir maddəyə uyğun fotoeffektin qırmızı sərhəddi vardır.
   1905-ci ildə Eynşteyn fotoeffekt hadisəsinin izahını vermişdir.Eynşteyn təsəvvürünə görə fotnun udulması nəticəsində onun h enerjisi bütünlüklə elektronun metaldan qoparılması üçün A çıxış işinin görülməsinə sərf olunur,qalan hissəsi isə metalı tərk edən elektrona kinetik enerji şəklində verilir.
Enerjinin saxlanma qanuna əsasən
                                                                       
   Bu düstur fotoeffekt üçün Eynşteyn tənliyidir.
   Fotoeffekt elektrik və optik hadisələr arasında bilavasitə əlaqə yaradır.Fotoefektin 4 növü müəyyən edilmişdir.Xarici,daxili,nüvə və ventil fotoeffektləri.
   Xarici fotoeffekt - işığın təsiri ilə maddənin səthindən fotoelektronların xarici fəzaya çıxarılma hadisəsidir.
   Daxili fotoeffekt – işığın təsiri ilə maddəni təşkil edən atomlardan elektronların qoparaq sərbəst hala keçməsi və kristalda keçirici elektronların yaranma hadisəsidir.
   Nüvə fotoeffekti – atom nüvəsinin çox qısa uzunluqlu dalğanın udması nəticəsində ondan nuklonların qopma hadisəsidir.
   Ventil fotoeffekti – 2 müxtəlif yarımkeçirici,yaxu yarımkeçirici metal kontaktında heçbir xarici elektrik sahəsi olmadan yalnız işığın təsiri ilə E.H.Q-nin yaranma hadisəsidir.
Maddənin əsas zərrəcikləri:Elektron,Proton,Neytron
Maddənin əsas zərrcikləri dedikdə,atomun tərkib hissəsinin təşkil edən 3 növ zərrəcik – elektron proton və neytron nəzərdə tutulur.
   Elektron.Elektron fizikada müəyyən olunan ilk elementar zərrəcikdir.Onun laboratoriya şəraitində adi mənbəyi vaakum lampalarının közərmə telidir.Başqa mənbə isə radioaktiv beta şüalamasıdır.Elektron mənfi yüklü zərrəcikdir.Yükü
                                     ekl        ;            e
   Kütləsi
                                                                   m
   Proton.Hidrogen atomunu nüvəsi proton adlıanır.O hidrogen atomunu ionlaşdırmaqla alınır.Proton müsbət yüklüdür və o modulca elektronun yükünün moduluna bərabərdir.e=1,6 Kl
   Kvark modelinə görə proton iki u və bir d kvarklardan ibarətdir.Kvarklar protondan kənar yaşaya bilmir.Ona görə də onları sərbəst halda aşkar etmək mümkün olmur.Proton və neytron daxilindəki kvarklar arasında güclü qarşılıqlı təsir qüvvələri mövcuddur.Bu səbəbdən də ehtimal olunur ki ,proton daxilində rabitə enerjisi çox böyükdür.
   Neytron.Neytron elektrik cəhətdən neytral olduğuna görə onuelektron və protonun öyrənildiyi üsulla tədqiq etmək mümkün olmur.O yalnız nüvə reaksiyaları vasitəsi ilə alınır.Məsələn: Berilium nüvəsi radioaktiv radiumun şüalandırdığı alfa zərrəciklə atəşə tutulduqda berilium nüvəsindən neytronları çıxarır.
                                                       
Neytronların alınması üçün ən əlverişli reaksiya deytronlarla tirtium hədəfini atəşə tutmaqla alınan nüvə reaksiyasıdır.
                                                         
Neytron daxili quruluşa malik olub bir u və iki d kvarkından təşkil olunmuşdur.
 
 
Bor Postulatları
Rezerfordun atomun planetar modelinə əsasən elektronla proton arasındakı Kulon qarşılıqlı təsir qüvvəsi elektrona mərkəzəqaçma təcili verir.Klassik elektrodinamika qanunlarına görə təcillə hərəkət zərrəcikləri elektromaqnit dalğası şüalandırır.Şüalanma isə enerji itkisi deməkdir.Deməli,elektron nüvə ətrafında fırlandıqca enerji itirməli nüvəyə yaxınlaşmalıdır.Hətta 10-8 saniyə ərzində nüvənin üzərinə düşməli və atom məhv olmalıdır.Həqiqətdə isə belə olmur.
   1913-cü ildə Danimarkalı alim Nils Bor atomun planetar modelinin çətinliklərini aradan qaldırmaq məqsədilə 3 postulatdan ibarət yeni fərziyyə irəli sürür.
  Birinci postulat.Buna Stasionar (davamlı)hallar postulatı da deyirlər:
   Atomlar müəyyən stasionar və kvant hallarında olur.Belə halda olan atom elektromaqnit dalğaları şüalandırmır və udmur.
   İkinci postulat.Bu postulat orbitlərin kvantlanma postulatı adlanır.Stasionar halda elektron yalnız elə orbit üzrə hərəkət edə bilərki,onun hərəət miqdarı momenti –nin natural misillərinə bərabər olsun.
Üçüncü postulat.Bu postulat Bor tezlik qaydası da adlanır.Atom bir stasionar haldan digərinə keçdikdə bir kvant enerji şüalandırır və ya bir kvant enerji udur. Şuüalanan və ya udulan kvantın enerjisi stasionar halların enerjilərinə fərqinə bərabərdir.
   Bor müəyyən etmişdir ki,hidrogen atomlarının stasionar hallarının enerjisi
düsturu ilə ifadə olunur.
atomunun ionlaşma enerjisidir.
n - baş kvant ədədidir.
    n=1 olan stasionar hal atomun əsas halı adlanır.Əsas halda atomun enerjisi minimumdur.Belə hal dayanıqlı haldır.
   Baş kvant ədədi n>1 olan bütün digər hallar həyəcanlanmış hallar adlanır.Bu halda atom çox qala bilmir,şüalanma yolu ilə minimum enerji halına qayıdır.
Birinci stasionar halda hidrogen atomunun enerjisi , ikinci stasionar halda    
üçüncüdə      və s.
   Deməli,hidrogen atomu birinci stasionar haldan ikinciyə keçdikdə enerijisi 4 dəfə,üçüncüyə keçdikdə 9 dəfə artır.
Atom nüvəsinin tərkibi.İzotoplar
   Hal-hazırda atom nüvəsi proton-neytron modeli qəbul edilmişdir.Nüvədəki zərrəciklərin ümumi sayı A ilə işarə olunur və atom nüvəsinin kütlə ədədi adlanır.O kimyəvi elementin tam ədədə qədər yuvarlaqlaşdırılmış nisbi atom kütləsinə bərabərdir.Nüvədəki protonların sayı Z,neytronların sayı N ilə işarə edilir.
A=N+Z,   N=A-Z
   Müasir təsəvvürlərə görə proton və neytron nüvədəki eyni bir zərrəciyin –nüklonun iki müxtəlif halıdır.Beləki,nüklon yüklü halda proton,neytral halda isə neytrondur.
   Nüklon mürəkkəb əlaqəli fiziki sistemdir:Onun tərkibi kvarklardan və qlüonlardan ibarətdir.Həm proton həm də neytronun tərkibində 3 kvark var.Nüvə fizikasında 3 kvarkdan təşkil olunmuş əlaqəli sistemlər barionlar adlanır.Deməli nüklonlar elementar zərrəciklərin barion qanununa daxildir.
   Uyğun kimyəvi elementin simvolu qarşısında 2 rəqəm gösətirilir:aşağıda-nüvənin elektrik yükü (bu nüvədəki protonların sayına və ya Mendelyev cədvəlindəki sıra nömrəsinə uyğundur),yuxarıda kütlə ədədi.
   Məsələn sıra nömrəsi Z=11 və kütlə ədədi A=23 olan natrium nüvəsi   kimi yazılır.Həmin nüvədə 23 nüklon var,11-i proton,12-si isə (M=23-11=12)neytrondur.
Nüvəsində eyni sayda proton,müxtəlif sayda neytron olan atomlar izotoplar adlanır.İzotopların kimyəvi xassələri tam oxşardır,çünki,onların atomlarının elektron örtükləri eynidir.İzotopların kütlələri müxtəlif olduğu üçün fiziki xassələrinə görə birbirindən fərqlənirlər.Bütün kimyəvi elementlər izotoplara malikdir.Təbiətdə hidrogenin 3 izotopu məlumdur.H-proton,deyterium və tritium.
                                                                       Nüvənin rabitə enerjisi
   Atom nüvəsinin yükü elementin yalnız kimyəvi xassələrini müəyyən edir.Atomun kütləsi və onu radioaktiv xassələri isə nüvənin yükü ilə təyin olunur.
   Nüvəni ayrı-ayrı nuklonlara ayırmaq üçün lazım olan enerjiyə nüvənin rabitə enerjisi deyilir.Nüvənin sükunət kütləsi onu təşkil edən nuklonların  sükunət kütlələri cəmindən kiçikdir.
                                                       
   Kütlələri fərqi
                                                       
müsbətdir və kütlə defekti adlanır.
   Rabitə enerjisi
                                                       
   Rabitə enerjisinin vahidi:
   Nüvənin bir nuklonuna düşən rabitə enerjisi xüsusi rabitə enerjisi adlanır.
                                                        
  Xüsusi rabitə enerjisinin vahidi:  
  Ən yüngül nüvələri nəzərə almasaq , xüsusi rabitə enerjisi təxminən sabitdir və
 
                                       
                                                Radioaktivlik.Radioaktiv  çevrilmə qanunu.
   1896 cı ildə fransız alimi A.Bekkerel uran duzlarının xarici təsir olmadan , öz başına xususi duzlar buraxdığını kəşf etmişdir.O,  müəyyən etdi ki,  Şüalanmanın intensivliyi yalnız götürülmüş maddədəki uranın miqdarı ilə təyin olunur və uranın hansı birləşmənin tərkibinə daxil olmasından asılı deyil.Sonralar Kyürilər ailəsi poloniumu və radiumu kəşf etdilər.Özbaşına şüalanma hadisəsinə isə radioaktivlik adı verdilər.Sıra nömrəsi 83dən böyük olan bütün kimyəvi elementlər radioaktivdir.
   Radioaktiv çevrilmə qanunu.Radioaktiv nüvələrin yarısının çevrilməsi üçün sərf olunan zamana yarımçevrilmə T periodu deyilir.Yarımçevrilmə periodu- radioaktiv çevrilmənin sürətini xarakterizə edən əsas kəmiyyətdir.Yarımçevrilmə periodu kiçik olduqca atomlar daha az müddət yaşayır,çevirmə daha tez baş verir.
   t müddətindən sonra qalan nüvələrin sayı radioaktiv çevrilmənin qanunu olan
                                                 
düsturu ilə təyin olunur.Burada N0 başlanğıc nüvələrin sayıdır.Radioaktiv çevrilmə qanunu statistik qanundur.
   Çevrilməyə məruz qalan nüvələrin sayı
                                                 
   t müddətindən sonra qalan radioaktiv maddənin kütləsi
                                                   
   Çevrilməyə məruz qalan maddənin kütləsi
düsturu ilə təyin olunur.Burada başlanğıc radioaktiv maddənin kütləsidir.

İşığın korpuskulyar nəzəriyyəsi
Plank Hipotezi
XIX əsrin sonu və XX əsrin başlanğıcı Fizika elminin inkşaf tarixinə klassik fizikanın tənəzzül dövrü kimi daxil olmuşdur.Belə ki,eksperimental fizikanın bir çox yeniliklərini klassik fizika qanunları izah edə bilmədi.
   Nəzərriyə ilə təcrübə arasındakı ziddiyyətdən çıxış yolu alman alimi Maks Plank 1900-cu ilin dekabrın 14-də Almaniya fizika cəmiyyətində məruzə edərək yeni bir fərziyyə irəli sürdü.
   Atomlar elektromaqnti enerjisini porsiyalar – kvantlar şəklində şüalandırır və udur,hər porsiyanın enerjisi şüalanma tezliyi ilə mütənasibdir.
                                                         
   ε -kvantın enerjisi,ν-şüalanma tezliyi,λ-dalğa uzunluğu,h-Plank sabitidir. h
    Eynşteyn 1905-ci ildə Plank fərziyyəsinə əsaslanaraq,işığın kvant nəzəriyyəsini belə tamamladı:Fəzada yayılan işıq hər biri hυ enerjisinə malik zərrəciklər toplusudur. Sonralar bu zərrəciklər işıq kvantları yaxud fotonlar adını aldı.
  Fotonun xassələri:
1.Sərbəst halda foton mövcuddur.
2.Onun yükü yoxdur.
3.Foton atomda elektronların enegetik halının dəyişməsi zamanı yaranır.
4.Foton nüvə ətrafında elektron və pozitron cütünə çevrilə bilər.
   Fotonun kütləsi:
                                                        m
   Fotonun sukunət kütləsi yoxdur:
   Fotonun implusu:
                                                        P
   Foton hərəkət kutləsinə malikdir.
Fotoeffekt
  Maksvellin elektromaqnit dalğaları nəzəriyyəsinin izah edə bilmədiyi II məşhur təcrübi fakt alman fiziki Hers tərəfindən kəşf edilən fotoeffekt hadisəsi oldu.Hersin apardığı təcrübənin məğzi bundan ibarətdir ki,mənfi yüklə yüklənmiş metal lövhənin üzərinə ultrabənövşəyi şüalar düşdükdə lövhə yüksüzləşir.Lövhə müsbət yüklə yüklədnikdə belə bir hadisə baş vermir.Bu onu göstərir ki,ultrabənövşəyi şüaların təsiri ilə metal özündən elektron buraxır.
   İşığın təsiri ilə maddədən elektronların qoparılması hadisəsinə fotoeffekt deyilir.
   Bu hadisəni Stoletov ətraflı tədqiq etmişdir.O, 1888-ci ildə havası sorulmuş şüşə balonda 2 elektrod yerləşdirdi.Katodun işıqlanma şərtlərindən və gərginlikdə nasılı olaraq dövrədən axan cərəyanın şiddətini ölçdü.
   Anodla katod arasıda gərginlik sıfır olduqda cərəyan şiddəti sıfırdan fərqlidir.Deməli,işığın qopardığı elektronlar müəyyən kinetik enerjiyə malikdir və ona görə də elektronlar gərginlik sıfır olduqda belə anoda gəlib çatır.Şüalanmanın intensivliyini dəyişdəmədən elektrodlar arasında potensiallar fərqini artırsaq cərəyan şiddəti artır.Gərginliyin müəyyən U­d qiymətində işığın təsiri ilə katoddan çıxan elektronların hamısı anoda çatır və gərginliyin sonrakı artımı cərəyanı artırmır.Yəni doyma hadisəsi baş verir.
   Cərəyan şiddətinin İd maksimal qiyməti doyma foto cərəyan adlanır.Doyma cərəyan şiddətinin qiyməti
                                                                       İd=en 
düsturu ilə təyin olunur.Burada n –katodun 1 saniyədə buraxıdğı elektronların sayıdır.
   Şüalanmaın intensivliyini artırsaq eyni gərginlikdə doyma cərəyanının qiyməti artar.Doyma cərəyanının qiyməti elektrodun səthinə düşən işığın intensivliyi ilə düz mütənasibdir.Batareyanın qütblərini dəyişdikdə cərəyan azalır və gərginliyin müəyyən Us qiymətində sıfıra bərabər olur.Us gərginliyi saxlayıcı gərginlik adlanır.Onun qiyməti fotoelektronların maksimal kinetik enerjisindən aslıdır.
                                                                     
   Stoletov fotoeffekt üçün aşağıdakı qanunuyğunluqları müəyyən etmişdir.
   1.Vahid zamanda metaldan qoparılan elektronların sayı oun üzərinə düşən işığın intensivliyi ilə düz mütənasibdir.
   2.Fotoelektronların maksimal kinetik enerjisi işığın tezliyindən xətti asılı olaraq artır və işığın intensviliyindən aslı deyildir.
   3.Hər bir maddəyə uyğun fotoeffektin qırmızı sərhəddi vardır.
   1905-ci ildə Eynşteyn fotoeffekt hadisəsinin izahını vermişdir.Eynşteyn təsəvvürünə görə fotnun udulması nəticəsində onun h enerjisi bütünlüklə elektronun metaldan qoparılması üçün A çıxış işinin görülməsinə sərf olunur,qalan hissəsi isə metalı tərk edən elektrona kinetik enerji şəklində verilir.
Enerjinin saxlanma qanuna əsasən
                                                                       
   Bu düstur fotoeffekt üçün Eynşteyn tənliyidir.
   Fotoeffekt elektrik və optik hadisələr arasında bilavasitə əlaqə yaradır.Fotoefektin 4 növü müəyyən edilmişdir.Xarici,daxili,nüvə və ventil fotoeffektləri.
   Xarici fotoeffekt - işığın təsiri ilə maddənin səthindən fotoelektronların xarici fəzaya çıxarılma hadisəsidir.
   Daxili fotoeffekt – işığın təsiri ilə maddəni təşkil edən atomlardan elektronların qoparaq sərbəst hala keçməsi və kristalda keçirici elektronların yaranma hadisəsidir.
   Nüvə fotoeffekti – atom nüvəsinin çox qısa uzunluqlu dalğanın udması nəticəsində ondan nuklonların qopma hadisəsidir.
   Ventil fotoeffekti – 2 müxtəlif yarımkeçirici,yaxu yarımkeçirici metal kontaktında heçbir xarici elektrik sahəsi olmadan yalnız işığın təsiri ilə E.H.Q-nin yaranma hadisəsidir.
Maddənin əsas zərrəcikləri:Elektron,Proton,Neytron
Maddənin əsas zərrcikləri dedikdə,atomun tərkib hissəsinin təşkil edən 3 növ zərrəcik – elektron proton və neytron nəzərdə tutulur.
   Elektron.Elektron fizikada müəyyən olunan ilk elementar zərrəcikdir.Onun laboratoriya şəraitində adi mənbəyi vaakum lampalarının közərmə telidir.Başqa mənbə isə radioaktiv beta şüalamasıdır.Elektron mənfi yüklü zərrəcikdir.Yükü
                                     ekl        ;            e
   Kütləsi
                                                                   m
   Proton.Hidrogen atomunu nüvəsi proton adlıanır.O hidrogen atomunu ionlaşdırmaqla alınır.Proton müsbət yüklüdür və o modulca elektronun yükünün moduluna bərabərdir.e=1,6 Kl
   Kvark modelinə görə proton iki u və bir d kvarklardan ibarətdir.Kvarklar protondan kənar yaşaya bilmir.Ona görə də onları sərbəst halda aşkar etmək mümkün olmur.Proton və neytron daxilindəki kvarklar arasında güclü qarşılıqlı təsir qüvvələri mövcuddur.Bu səbəbdən də ehtimal olunur ki ,proton daxilində rabitə enerjisi çox böyükdür.
   Neytron.Neytron elektrik cəhətdən neytral olduğuna görə onuelektron və protonun öyrənildiyi üsulla tədqiq etmək mümkün olmur.O yalnız nüvə reaksiyaları vasitəsi ilə alınır.Məsələn: Berilium nüvəsi radioaktiv radiumun şüalandırdığı alfa zərrəciklə atəşə tutulduqda berilium nüvəsindən neytronları çıxarır.
                                                       
Neytronların alınması üçün ən əlverişli reaksiya deytronlarla tirtium hədəfini atəşə tutmaqla alınan nüvə reaksiyasıdır.
                                                         
Neytron daxili quruluşa malik olub bir u və iki d kvarkından təşkil olunmuşdur.
 
 
Bor Postulatları
Rezerfordun atomun planetar modelinə əsasən elektronla proton arasındakı Kulon qarşılıqlı təsir qüvvəsi elektrona mərkəzəqaçma təcili verir.Klassik elektrodinamika qanunlarına görə təcillə hərəkət zərrəcikləri elektromaqnit dalğası şüalandırır.Şüalanma isə enerji itkisi deməkdir.Deməli,elektron nüvə ətrafında fırlandıqca enerji itirməli nüvəyə yaxınlaşmalıdır.Hətta 10-8 saniyə ərzində nüvənin üzərinə düşməli və atom məhv olmalıdır.Həqiqətdə isə belə olmur.
   1913-cü ildə Danimarkalı alim Nils Bor atomun planetar modelinin çətinliklərini aradan qaldırmaq məqsədilə 3 postulatdan ibarət yeni fərziyyə irəli sürür.
  Birinci postulat.Buna Stasionar (davamlı)hallar postulatı da deyirlər:
   Atomlar müəyyən stasionar və kvant hallarında olur.Belə halda olan atom elektromaqnit dalğaları şüalandırmır və udmur.
   İkinci postulat.Bu postulat orbitlərin kvantlanma postulatı adlanır.Stasionar halda elektron yalnız elə orbit üzrə hərəkət edə bilərki,onun hərəət miqdarı momenti –nin natural misillərinə bərabər olsun.
Üçüncü postulat.Bu postulat Bor tezlik qaydası da adlanır.Atom bir stasionar haldan digərinə keçdikdə bir kvant enerji şüalandırır və ya bir kvant enerji udur. Şuüalanan və ya udulan kvantın enerjisi stasionar halların enerjilərinə fərqinə bərabərdir.
   Bor müəyyən etmişdir ki,hidrogen atomlarının stasionar hallarının enerjisi
düsturu ilə ifadə olunur.
atomunun ionlaşma enerjisidir.
n - baş kvant ədədidir.
    n=1 olan stasionar hal atomun əsas halı adlanır.Əsas halda atomun enerjisi minimumdur.Belə hal dayanıqlı haldır.
   Baş kvant ədədi n>1 olan bütün digər hallar həyəcanlanmış hallar adlanır.Bu halda atom çox qala bilmir,şüalanma yolu ilə minimum enerji halına qayıdır.
Birinci stasionar halda hidrogen atomunun enerjisi , ikinci stasionar halda    
üçüncüdə      və s.
   Deməli,hidrogen atomu birinci stasionar haldan ikinciyə keçdikdə enerijisi 4 dəfə,üçüncüyə keçdikdə 9 dəfə artır.
Atom nüvəsinin tərkibi.İzotoplar
   Hal-hazırda atom nüvəsi proton-neytron modeli qəbul edilmişdir.Nüvədəki zərrəciklərin ümumi sayı A ilə işarə olunur və atom nüvəsinin kütlə ədədi adlanır.O kimyəvi elementin tam ədədə qədər yuvarlaqlaşdırılmış nisbi atom kütləsinə bərabərdir.Nüvədəki protonların sayı Z,neytronların sayı N ilə işarə edilir.
A=N+Z,   N=A-Z
   Müasir təsəvvürlərə görə proton və neytron nüvədəki eyni bir zərrəciyin –nüklonun iki müxtəlif halıdır.Beləki,nüklon yüklü halda proton,neytral halda isə neytrondur.
   Nüklon mürəkkəb əlaqəli fiziki sistemdir:Onun tərkibi kvarklardan və qlüonlardan ibarətdir.Həm proton həm də neytronun tərkibində 3 kvark var.Nüvə fizikasında 3 kvarkdan təşkil olunmuş əlaqəli sistemlər barionlar adlanır.Deməli nüklonlar elementar zərrəciklərin barion qanununa daxildir.
   Uyğun kimyəvi elementin simvolu qarşısında 2 rəqəm gösətirilir:aşağıda-nüvənin elektrik yükü (bu nüvədəki protonların sayına və ya Mendelyev cədvəlindəki sıra nömrəsinə uyğundur),yuxarıda kütlə ədədi.
   Məsələn sıra nömrəsi Z=11 və kütlə ədədi A=23 olan natrium nüvəsi   kimi yazılır.Həmin nüvədə 23 nüklon var,11-i proton,12-si isə (M=23-11=12)neytrondur.
Nüvəsində eyni sayda proton,müxtəlif sayda neytron olan atomlar izotoplar adlanır.İzotopların kimyəvi xassələri tam oxşardır,çünki,onların atomlarının elektron örtükləri eynidir.İzotopların kütlələri müxtəlif olduğu üçün fiziki xassələrinə görə birbirindən fərqlənirlər.Bütün kimyəvi elementlər izotoplara malikdir.Təbiətdə hidrogenin 3 izotopu məlumdur.H-proton,deyterium və tritium.
                                                                       Nüvənin rabitə enerjisi
   Atom nüvəsinin yükü elementin yalnız kimyəvi xassələrini müəyyən edir.Atomun kütləsi və onu radioaktiv xassələri isə nüvənin yükü ilə təyin olunur.
   Nüvəni ayrı-ayrı nuklonlara ayırmaq üçün lazım olan enerjiyə nüvənin rabitə enerjisi deyilir.Nüvənin sükunət kütləsi onu təşkil edən nuklonların  sükunət kütlələri cəmindən kiçikdir.
                                                       
   Kütlələri fərqi
                                                       
müsbətdir və kütlə defekti adlanır.
   Rabitə enerjisi
                                                       
   Rabitə enerjisinin vahidi:
   Nüvənin bir nuklonuna düşən rabitə enerjisi xüsusi rabitə enerjisi adlanır.
                                                        
  Xüsusi rabitə enerjisinin vahidi:  
  Ən yüngül nüvələri nəzərə almasaq , xüsusi rabitə enerjisi təxminən sabitdir və
 
                                       
                                                Radioaktivlik.Radioaktiv  çevrilmə qanunu.
   1896 cı ildə fransız alimi A.Bekkerel uran duzlarının xarici təsir olmadan , öz başına xususi duzlar buraxdığını kəşf etmişdir.O,  müəyyən etdi ki,  Şüalanmanın intensivliyi yalnız götürülmüş maddədəki uranın miqdarı ilə təyin olunur və uranın hansı birləşmənin tərkibinə daxil olmasından asılı deyil.Sonralar Kyürilər ailəsi poloniumu və radiumu kəşf etdilər.Özbaşına şüalanma hadisəsinə isə radioaktivlik adı verdilər.Sıra nömrəsi 83dən böyük olan bütün kimyəvi elementlər radioaktivdir.
   Radioaktiv çevrilmə qanunu.Radioaktiv nüvələrin yarısının çevrilməsi üçün sərf olunan zamana yarımçevrilmə T periodu deyilir.Yarımçevrilmə periodu- radioaktiv çevrilmənin sürətini xarakterizə edən əsas kəmiyyətdir.Yarımçevrilmə periodu kiçik olduqca atomlar daha az müddət yaşayır,çevirmə daha tez baş verir.
   t müddətindən sonra qalan nüvələrin sayı radioaktiv çevrilmənin qanunu olan
                                                 
düsturu ilə təyin olunur.Burada N0 başlanğıc nüvələrin sayıdır.Radioaktiv çevrilmə qanunu statistik qanundur.
   Çevrilməyə məruz qalan nüvələrin sayı
                                                 
   t müddətindən sonra qalan radioaktiv maddənin kütləsi
                                                   
   Çevrilməyə məruz qalan maddənin kütləsi
düsturu ilə təyin olunur.Burada başlanğıc radioaktiv maddənin kütləsidir.


 

шаблоны для dle 11.2