» » BİTKİ MÜHAFİZƏSİ

BİTKİ MÜHAFİZƏSİ - 14-apr, 2021, 09:13

#

Bitki mühafizə haqqında ümumi məlumat.
Kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsuldarlığını yüksəltmək tədbirləriarasında müxtəlif səbəblər nəticəsində baş vermiş o cümlədənbitkilərin ziyanvericiləri və xəstəlikləritərəfindən əmələ gətirilmiş itkilərlə mübarizə tədbirlərinin böyük əhəmiyyəti vardır. Ziyanverici xəstəliklərlə mübarizə hesabına K-T bitkiləri məhsulunun potensialartım ehtiyatları çox böyükdür.
Öz inkişafı prosesində mədəni bitkilərlə qidalanan həşəratlar gənələr gəmiricilər nematodlar çılpaq ilbizlər ziyanvericilərə aiddir. Həşəratlar müxtəlif bitki orqanlarının toxumalarını gəmirir və  ya şirəsini sovururlar. Ilbizlər və gəmiricilər bitkilərin yerüstü və torpaqaltı hissələrini yeyirlər. Nematodlar bitkiyə daxil olaraq toxumaları da\ıdırlar.
Bitkilərdə xəstəliklərə başlıca olaraq parazit göbələklər bakteriyalar və viruslar səbəb olur. Onar bitkilərdə parazitlik edərək bitki toxumalarnın inkişafn yubadır. Onlarn çürüməsinə tələf olmasına və bitkilərin solmasına səbəb olur. Ziyanverici və xəstəliklərlə zədəənmiş bitkilərdə fizioloji proseslərin pozulmasna görə patoloji dəyişiklikər baş verir ki bunun nəticəsində məhsul tamamilə və ya qismən məhv olur və onun keyfiyyəti pisləşir.
Keçmiş dövrlərdə ziyanverici xəstəliklərin əmələ gətirdiyi itki çox böyük olurdu. Çox vaxt çəyirtkə payz sovkası zərəri bağacıq və s kimi ziyanvericilər kütəvi surətdə çoxaldıqları illərdə olduqca böyük sahələedə əkinləri məhv edərk aclıq baş verməsinə səbəb lurdu. Nəticədə 100 minlərlə adam acıq nəticəsində məhv olurdu. Bəzən kütləvi surətdə aclıq nəticəsində kəndlər şəhərlər xarabalığa çevrilirdi. Hal hazırda fitopatologiya və entomotologiya elmlərinin inkişaf nəticəsində xəstəiklərin etiologiyası öyrənilməsi və xəstəikərə qarş mübarizə tədbirləri işənib hazırlanmşdr. Bunun nəticəsində məhsuldarq xeyli artmişdır.
Bu sahədə məşhur alimlərdən F.T.Keppenini misal göstərmək olar. Bu alim 3 cildlik entomologiya kitabın 1881-1883-cü illərdə nəşr etdirmişdir.  Akad M.S.Voronin kələmdə gila xəstəliyini və s öyrənmişdir. D.İ.İmanovski virus xəstəiyini öyrənmişdir. Fitpotopogiya sahəsində A.A.Yaçevski çoxu emi tədqiqat işləri aparmşdr.
Azərbaycann məşhur aimərindən S.Xəlilov S.Məmmədova İ.Cəfərovu misal göstərmək olar.
                                       BİTKİ XƏSTƏLİKLƏRİ HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT.
Bitkinin xəstəliyi bitkilərin onları əhatə edən mühitə daimi qarşlq təsir nəticəsində əməə gələn mürəkkəb patoloji prosesdir. Qidalanma işq və s bitkilər üçün zəruri oan başqa həyat amillərinin dəyişilməsi fizioloji proseslərin pozulmasına səbəb ola bilər. Eyni pozuma haları bitkinin və parazit orqanizmlərin bir-birinə qarşıq təsiri nəticəsində baş verə bilər. Xəstəik bitkilərin quruluşunda morfoloji və anatomik dəyişikliklərlə müşayiət olunur. Patoloji dəyişikliklərin bütün kompleksi nəticəsində bitkinin böyüməsi və inkişafı ləngiyir. Onun məhsulu azalır və çox vaxt xəstə bitki məhsulu əmələ gətirməmiş tələf olur.
Bitkilərdə xəstəlik əmələ gətirən səbəblərdən aslı olaraq qida işıq rütubət və temperatur şəraiti ilə əmələ gətirilən yoluxmayan infeksion olmayan xəstəlilkər mexaniki zədələnmə nəticəsində əmələ gələn xəstəlikər habelə bitki parazitləri və viruslar tərəfindən əmələ gətirilən infeksion xəstəlikər fərqləndirilir.
Zədələnmə xarakterinə görə yerli və ümumi xəstəliklər ola bilər.  Ümumi xəstəliklərdən adətən bitkinin ox üzvləri kökləri və ya gövdəsi borulu toxumlar zədələnir və bu da nəticədə bitkilərin məhv olması ilə nəhayətlənir.
Yerli xəstələnmə bitkinin ayr-ayrı üzvlərinin yarpaqlarınn gövdələrinin meyvələrinin zədələnməsi ilə məhdudlanr. Lakin bəzi halarda yerli zədələnmə bitkinin demək olar ki bütün hissələrini əhatə edir. Məs kartofun fitoftora xəstəliyi gücü inkişaf etdikdə bitkinin gövdəsini yarpaqlarn həmçinin yumrularnı zədələyir. Bitkilərdə bütün patoloji dəyişikliklər zahirən müxtəlif formalarda təzahür edir. Bunları xəstəliyin bir neçə əsas tiplərinə bölmək olar. Ləkəlilik toxumların tələf olması bitkinin yarpaqlarnın və başqa hissələrinin səthində göbələk mitseiləri örtüyünün əmələ gəlməsi zədələnmiş toxumada yastıqcıqlar göbələyin spordaşıyan əmələ gəlməsi toxumanın həddən artıq böyüməsi nəticəsində əmələ gələn çıxıntılar yarpaqların meyvələrin və başqa üzvlərin deformasiyası yəni formasını dəyişməsi bitkinin çürüməsi bitkinin solması.
                                            İnfeksion olmayan və infeksion xəstəliklər.
İnfeksion olmayan xəstəliklərə bitkisə qida maddələrinin  çatmamasıtemperatur rütubət və s  şəraitinin əlverişli olmaması ola bilər.
Bitki üçün zəruri olan hər hansı qidalı makro və mikro elementlərin torpaqda kifayət qədər vəya tamamilə olmaması bitkidə oataloji dəyişikliklərə səbəb ola bilər ki bu da xüsusilə bitkinin torpaq üstü hissələrinin vəziyyərində kəskin surətdə özünü gğstərir. Azotun çatışmaması yarpaqların rənginin dəyişilməsinə səbəbolur onlar   açıq-yaşıl və hətta sarı rəng alır. Kalium çatışmadıqda yarpaqlar kənarlarından başlayaraq saralır qonurlaşır və quruyur. Torpaqda dəmirin çatışmaması və ya onun bitki tərəfindən az mənimsənilə  bilən formada olması xloruz xəstəliyinin səbəblərindən biridir. Bu xəstəlik  yarpaqların tədricən saralması və bitkinin zəifləməsi ilə xarakterizə olunaraq bəzi çoxillik bitkilərdə üzüm tənəyində meyvə bitkilərində müşahidə olnur.
Bitkinin bor elementindən aclıq çəkməsi çuğundurda təzahür edərək bitkinin özəyinin  çürüməsinə kökün mərkəzi toxumasının qaralmasına səbəblur. Torpaqda qida maddələrinin çatışmaması ilə əlaqədar olan xəstəliklər müxtəlif vəbəzi hallarda xarici təzahürünə görə infeksion xəstəliklərə yaxn olduğu üçün onlara qarşı mübarizə tədbirlərinin seçilməsi və xəstəliyin səbəblərin təhlilinə yəni analizinə əsaslanmalıdır. Temperatur şəraitinin əlverişli olmaması nəticəsində xəstəliklər əmələ gəlməsi də adi bir haldır. Alçaq temperaturda bitkilər donur. Şaxtanın məhv edici təsiri protoplazmanın koaqulyasiyası ilə əlaqədardır. Bu proses hüceyrələrdən yun buz kristalları iləçəkilib götürülməsi nəticəsində baş verir. Bu kristallar isə hüceyrə aralıqlarında əmələ gəlir.
Payızlıqların don vurması alçaq temperaturların bitkiyə mənfi təsirgöstərməsinin birmisalıdır. Bu hadisə sahədə qar örtüyü olmadıqda və ya kifayət qədər qar düşmədikdə həmçinin rütubətli isti payız havasının birdən birə qarsız qış şaxtasının keçməsi hallarında müşahidə olunur. Payızlıq taxılların don vurması ilə mübarizəüçün şaxtayadavamlı sortların yetişdirilməsi və bu sahədə qarı saxlamaq üçün tədbirlər görülməsi böyük əhəmiyyəti vardır.
Erkən yazda temperatur kəskin surətdə dəyişilməsi meyvə a\aclarının qabığında yanıqlar əmələ gətirir. Bu halda qabıq qonurlaşır çatlayır və pnduncuqdan aralanır
Qabıq yanığı xərçəngə keçə bilər. Xərçəngdən ötrü isə yara və qabıqların əmələ gəlməsi səciyyəvi əlamətdir.
Havanın və torpağın yüksək temperaturu da bitkilərin inkşafına mənfi təsir göstərir. Belə ki taxılda yüksək temperatur buxarlanmanın artmasına və dən məhsulunun azalnmasına səbəb olur.
Qeyri-infeksion xəstəliklərinin təsiri nəticəsində bitki zəifləyir və ineksion xəstəlikərə toztutulur.
Təbiətdə bitkilərin infeksion xəstəlikləri çox grniş yayılmışdır. Onları mikroorqanizmlər yəni göbələklər və bakteriyalar əmələ gətirir. Yaşıl bitkilərdən fərqliolaraq mikroorqanizmlərdə xlorofilyoxdur. Buna görəonlar havadan karbon qazınımənumsəmək qabiliyyətindən məhrumdur. Karbonu canlı orqanizmlərin toxumasından və yaüzvi qalıqlardan götürürlər.  Buna görədə mikroorqanizmlər qdalanma üsuluna görə 2 qrupa 1-Parazitlərəvə2-Saprofitlərə bölünürlər.
Parazitlər ancaq canlı toxuma hesabına inkişaf edirlər.saprofitlər isə üzvi qalıqların maddələrindən istifadə edirlər.
Parazitlər onları bəsləyən bitkiləri seçmə qabiliyyətiüzrə fərqənirlər. Birçoxparazit göbələklər və bakteriyalardan ixtisaslaşma qabiliyyətinəmalikolaraq bitkilərin ayrı-ayrı cinslərinəvə hətta növlərinə uyğunlaşırlar. Məs sürmə göbələklərin ayrı-ayrınövləri müəyyən bir  taxıl bitkisini çovdarı buğdanı və ya başqasını zədələyə bilir. Infeksion xəstəliklərin ən çox yayılmış tiplərinəbitkilərdə çürümə ləkəlilik solma çıxıntılarərplərin əmələ gəlməsi və ya onun ayrı-ayrı orqanlarının deformasiyasına aiddir. Parazitlik qidalanma üsuluna təkcəmikroorqanizmlərdə deyil bəzi çiçəkli bitkilərdə də təsadüf olunur. Çiçəkli    parazitlər tamamilə və ya qismən üzərində parazitlik etdikləri bitkinin hesabına qidalanırlar.
                                      Bitkilərdə xəstəliktörədən göbələklərin  xarakteristikası.
Bitkilərdə başqa mikroorqanizmlərə nisbətən göbələklər daha çox xəstəik törədirər. Göbələk xəstəlikləri daha çox geniş yaylmşdır. Sürmə pas xəstəliyi kartofun tərəvəzin müxtəif çürümə xəstəliklərə parazit göbələklər tərəfindən əməə gətiriir. Və ciddi ziyan vurur. Göbələklərin və onlar tərəfindən əmələ gətirilən xəstəliklərin öyrənilməsində rus mikoloqları və fitopatoloqların Akad M.S.Vavonin rof A.A.Yaçevsk prof Kursanov azərbaycan fitopatoloqlarından A.S.İbrahimbəyov L.Ə.İsrailbəyovu və İ.Cəfərovu göstərmək olar. Göbəəklər bitki orqanizmərinə aiddir. Onar morfooji və fizioloji xüsusiyyətərinə görə ayrca sistematik qrupda birləşdirilir. Göbəəkərin morfologiyası. Göbələkərin quruluşu sapvaridir. Və onlar sporlarla çoxalır. əksəriyyətinin vegetativ orqanları saplardan və ya hiflərdən ibarətdir. Hiflər böyüyərək bir birinə dolaşaraq mitselliləri əmələ gətirir. Digər ali göbələklərin arakəsməli yəni çoxhüceyrəli mitselləri vardır. Mitsellilər müxtəlif şəkillərdə olur. Bunlarda çox vaxt sklerotsilər olur. Sklerotsilər girdə və ya uzunsov fırlar buynuzcuqlarını buna misal göstərmək olar. Vegetativ çoxalmada mitselinin hissəcikləri və ya xlamidosporlar yəni şəkli dəyişmiş mitseli öz inkişafını davam etdirib yeni mitseli başlanğıcı əmələ gətirir. Bundan əlavə sporlar sporangilərdə protoplazmann ayrı-ayrı sahələrə parçalanması nəticəsində əmələ gəlir. Cinsiyyətli çoxalma sporlar vasitəsi ilə əmələ gəlir.
Cinsiyyətli çoxalma sporlar vasitəsilə əmələ gəlir. Sporlar cinsi hüceyrələrin qovuşub birləşməsi nəticəsində əmələ gəlir. Ibtidai göbələklərdə cinsiyyət hüceyrələrinin birləşməsi nəticəsində çox vaxt sporlar əmələ gəlir. Onlar qalın qılafla örtülür və göbələklərin istirahət halında olan mərhələsini təşkil edir. Göbələklərin biologiyası. Göbələklərin inkişaf prosesi bir neçə mərhələdən ibarətdir. 1-sporların çürüməsi 2-Mitselinin əmələ gəlməsi 3-sporlanma 4-Cinsiyyətsiz və ya cinsiyyətli çoxalma 5-istirahət dövrü.
Bu mərhələlərin keçməsi üçün müəyyən mühit şəraiti ilə əlaqədardr. Göbələyin inkişaf üçün müxtəlif mühit şəraiti tələb olunur. Bütün göbələklərdə qeyri və cinsi və cinsi çoxalması növbələnməsi bununla əlaqədar plemorfizim deyilir. əlverişli rütubət və temperatur olmadıqda qalın qılafla sporlar örtülür.
                                               Selikli və əsil göbələklər şöbəsi
100 min növə malik olan göbələklər aləmi 2 şöbəyə bölünür.
1. Ş.Mikromisetlər yaxud selikli göbələklər 4 sinifi vardır. 170 cinsi və 500 növü var.
2. Ş . Əsil göbələklər.
Mikromisetlər şöbəsinin 4 sinifləri aşağıdakılardır.
1. Ş.Akrazomisetlər
2. Protosteliomisetlər
3. S.Miksoqosteriomisetlər
4. S.Plazmodiforomisetlər.
Selikli göbələklər şöbəsinə daxil olan 170 cins və bu cinslərə daxil olan 500 növ göbələklər müxtəlif quruluşlu xlorofilsiz orqanizimdir. Bunlara torpaqda peyində bitgi qalıqlarında su göbələklərində yosunlarda su bitkiləri üzərində rast gəlmək mümkündür. Selikli göbələklər ilk dəfə 1875-ci ildə rus alimi minoloq və fitopataloq M.S.Voronin öyrənmişdir. O kələmin kökündə xəstəlik törədən Gila xəstəliyini öyrənmiş və bu iş ona dünya şöhrəti gətirmişdir. O göbələyin inkişaf sivlini və biologiyasını öyrənmişdir və buna  qarşı mübarizə tədbirləri hazırlamışdır.
1. S.Akraziomisetlər əsil göbələklərdən fərqi odur ki pserdoplazmodisi var. Burada amoblər bir kütlədə birləşsələrdə öz fərdliliyini itirmir.
2. S.Protosteliomisetlər. Bunlara ağac gövdəsində və qabığında  rast gəlmək olar. Bunlar sadə quruluşludur, amöb formalıdır. Sinifin ən geniş nümayəndəsi serasiomiks cinsidir.
3.S.Miksoqasteromisetlər selikli göbələklər şöbəsinin ən böyük sinifidir 400dən çox növü var. Onlara meşələrdə kəsilmiş ağac gövdəsində çürümüş yarpaqda rast gəlmək olur. Bu sinfin 3 sırası vardır.
1. Sr.Trixialar
2.Sr.Fizarlar
3.Sr.Stemonitlər
1.Sr.Trixialar. Ağac gövdəsi üzərində rast gəlmək olur. Ən geniş yayılmış cinsi trixiadır.
2.Sr.Fizarlar. Ən geniş yayılan cinsi Fuliqodur. Meyvə cismi pambıqvari sarıdır. Boyu bəzən 10 sm ə çatır. Tərkibində əhəng olduğuna görə kövrək olurlar.
3.Sr.Stremonitlər. C.Stemonites çürümüş ağac gövdəsi üzərində quru budaq quru yarpaqda olur.
4.Sr.Plazmodiforomisetlər. C.Plazmodifora. Bu kələmdə gila xəstəliyini törədir. Gila xəstəliyi k/t-na böyük ziyan vurur. Bu xəstəliyə həm şitillər və həmdə yaşlı bitkilər  tutula bilər. Cavan kələm bitkisi təmamilə məhv olur, yaşlı kələm isə baş bağlamır. Azərbaycanda kartof yumruları üzərində  tozlu dəmgil və pomidorda rast gəlinir.
Ş.Əsil göbələklər. 100min növü xlorofilsiz orqanizimlər olub qidalanmalarına görə bitkilərdən fərqlənir. Məhluldan qida maddələrini sormalarına görə bitkilərə bənzəyir. Maddələr mübarizəsi zamanı sidik cövhərinin olmasına ehtiyat qida maddəsi nişasta deyil qlikogenin əmələ gəlməsi və s. görə heyvanlara bənzəyir.
Əsil göbələklər şöbəsi 6 sinfə bölünür.
1.S.Xitridiomisetlər
2.S.Vomisetlər
3.S.Ziqomisetlər
4.S.Kisəli göbələklər
5.S.Bazidiomisetlər
6.S.Natamam göbələklər.
Ziqomisetlər və askomisetlər sinifləri
S.Ziqomisetlər 500-dən çox nümunəsi var. Bu sinifə daxil olanlar sap yaşayırlar. Az qismi ali bitkilərdə həşəratlarda heyran və insanlarda par edirlər və 4 sirasi var.
1.Sr.Mukurlar
2.Sr.Endomofitlər
3.Sr.Endoqonlar
4.Sr.Zopaqlar
Sr.Mukorlar sinfinin ən böyük sırasıdır. Mukorlar sırası torpaq peyin bitki qalıqları tərəvəz və meyvələr üzərində  sap halda yaşayırlar. Onlar kif örtüyü əmələ gətirirlər.
C.Mukor N.Mukedo Substrat üzərində keçəyəbənzər  ağ örtük əmələ gətirirlər bunu rütubətliyi yerdə qalmış çörəkdə görmək olar. Mukor cinsinin nümayəndələri meyvə tərəvəz və s. də kif əmələ gətirərək böyük ziyan vururlar. Bəzi növləri quşlarda məməli heyvanlarda və hətta insanların qulaq yollarında və bronxlarında inkişaf edərək ağır xəstəlik törədir.
Dermatikoz xəstəliyi insanların mərkəzi sinir sistemini zədələyir. Cənub-şərdi Asiya ölkələrində keyfiyyətli içkilərin hazırlanmasında mikor göbələklərindən istifadə olunur. Bu cinsin bəzi növləri pambıq liflərini çürüdür. Bu göbələklərdən  spirt alınmasında geniş istifadə edilir.
Sr.Mukor C.Absidia  quşlarda heyvanlarda və s. İnsanlarda xəstəlik törədir.
Sr.Endoqonlar nümayəndələri torpaqda mamurlar və bitki qalıqları üzərində sap yaşayır. Alma pomidor taxıllar və digər ot bitkilərinin kökündə mikoriza əmələ gətirir. Ən geniş yayılan cinsi Endoqondur.
Sr.Etomoftorlar 50 növ vardır. Bu sıraya daxil olan göbələklər həşərat onurğalı heyvanlar  və yosunlarda par edir. Payızda pəncərə qarşısında kül rəngində bürünmüşdür ölü milçəklər buna misaldır. Odur ki bundan həşəratlarla mübarizədə bioloji mübarizə kimi istifadə edilməlidir
Sr.Zoopaqlar. Bunlar amöb nematod həşərat sürfələri və göbələklər üzərində par edir.
Sr.Askomisetlər və ya kisəli göbələklər.
Kisəli göbələklərə 30 minə qədər növ daxildir. 3 Y/S vardır.
1.Y/S  Hemiaskomisetlər
2.Y/S  əsil kisəli göbələklər.
3.Y/S Lokulosomisetlər
Y/S hemiaskomisetlər və ya çılpaqkisəlilər 4 sortu var.
1.Sr.Endomisetlər
2. Sr.Tofrinalar
Sr.Endomisetlər F.Maya göbələkləri endomises nümayəndəsi xəmir və ya pivə mayası hər il dünyada 7mln ton maya göbələklərindən istifadə olunur. F.Maya göbələkləri C.Toruladan qatıq qımız mayesi istehsal olunur. Bu göbələklərin qıcqırması nəticəsində şəkərli etil istehsal olunur
Sr.Taprinalar 100 növü var C.Tafrina ali bitkilərin yarpaqlarında qıvrılma, gövdə və meyvələrdə burulma və şişmə əmələ gətirir. Gavalıda T.pruni növü yarpaqlarda burulma əmələ gətirir. Meyvə anormal inkişaf edir. Digər çəyirdəkli meyvələrdə də xəstəlik törədir.Nümunəsi T.Deformans şaftalıda
Y/S Əsil kisəli göbələklər euaskomisetlər 3 qrupa bölünür.
1. Qr.Plektomisetlər
2. Qr.Pirenomisetlər
3. Qr.Diskomisetlər
Qr.Plektomisetlər 2.Sr.n.
1.Sr.Evrosetlər
2.Sr.Mikroasklar
Sr.Pirenomisetlər
1.Sr.Eriziflərvə yakülləmə göbələkləri
2. Sr.Sferialar
3. Sr.Çovdar mahmuzi və ya klavitsevlər
4. Sr. Diaporlar
5.Sr.Hipokrealar
Qr.Diskomisetlər
1. Sr. Helotialar
2. Sr. Fasidilər
3. Sr. Perizalar
4. Sr. Donbalan göbələklər
5. Sr. Labulenlər
Qr. Plektomisetlər 2 sortu var
1. Sr. Erosetlər C. Ponisillium  C.Aspergillus
Bunlardan antibiotik maddə pensilin və s.
ki bundan həçəratlarla mübarizədə bioloji  mübarizə kimi istifadə edilməlidir.
Ar.zoopaqlar. Bunlar amöb,nematod,həşarat sürfələri və göbələklər üzərində par edir.
1.Askomisetlər və ya kisəli göbələklər
Kisəli göbələkkərə 30 minə qədər növ daxildir 3 y/s.vardır
1)y/s Hemiaskomistetlər   2)y/s əsl kisəli göbələklər   3) y/s lokulvaskomisetlər
Y/s. hemiaskomisetlər və ya çılpaq kisəlilər 4 sr/v
1.Sr.Endvmisetlər       2.Sr.Tafrinlar
Sr Endomisetlər.F.Maya göbələkləri.C.Endomises.nüm. xəmir və ya pivə mayası
Hər il dünada 7 mln ton maya göbələklərindən istifadə olunur. F.maya göbələkləri.C.Torulandan qatıq qırmızı mayası istehsal olunur.
Bu göbələklərin qıcqırması nəticəsində şəkərli etil spirti istehsal olunur
Sr.Tafrinalar.100N/v.C.Tafrina ali bitkilərin yarpaqlarında  qıvrılma,gövdə və mevələrdə burulma bə şişmə əmələ gəlir. Gavalıda T.pruni növü yarpaqlarda burulma əmələ gətiri. Meyvə anormal inkişaf edir. Digər çəyirdəkli meyvələrdə də xəs törədir. Nüm. T.Deformas şaftalıda
Y/s əsl kisəli göbələk lər enaskamisetlər.3 qrupa bölünür
1.Qr.Plektomisetlər     2.Qr.Prenomisetlər      3.Qr.Diskomisetlər
Qr.Plektomisetlər. 2sr/b      1.sr:Evrosetlər       2.sr:Mikroasklar
Qr.Prenomisetlər    1.sr.Eriziflər və ya külləmə göbələklər
2.sr.Sferialar    3.sr.Çovdar  mahmızı və ya klaziserlət    4.sr.Diaprlar    5.sr.Hipokrealar
Qr.Diskomisetlər        1.sr.Helotialar          2.sr.Fasidilər      3.sr.Peziralar
4.sr.Donbalar göbələklər.       5.sr.Labulubenlər
Qr.Plektomisetlər 2sr/v        1.sr.Ervişoterlər .C.Penisllium. C. Aspergilus bunalrdan antibiotik vasitə,pensilin və.s  hazırlanır
Y/s.Lokuloaskomisetlər. 5Sr/b              1sr.Miriangialar                  2sr.Dotidalar    3sr.Plevsporlar
Sr.Miriangilalar.C.Elsin.N.Veneta.Moruqda xəs törədir.  Moruqun cavan budaq və yarpaqlarında  boz ləkələr əmələ gəlir
Sr.Dotidealar əksər nümayəndələri saf həyat tərzi  keçirir.C.Mikosferrella.N.Tulifera lalə bitkisində xəs törədir
C.Mikosferrella.N.Fraqariya çiyələk yarpağında ağ ləkələr əmələ gətirir.
Sr.Pleosporlar.Nüm.Pleosprların ot bitkilərində saf həyat tərzi keçirir.Lakin ağac birkilərində par həyat tərzi keçirən növləri də vardır.
Bunlar K/t na böyük zian verir.Alma və armudda gəmiricilər xəs törədir.C.venturia.N.Pizina.C.Venturian. Yoqulis bitkilərin tərkibində zeytun rəngində ləkələr əmələ gəlir.
Venturia cinsinin qara rəngli psevdotetsisi qara rəngdə olur. Xəstəliyin
Təsirindən yarpaqlar quruyur tökülür bitki zəifləyir. Meyvələr eybəcərləşir məhsuldarlıq azalır.
 
Daş və ya bərk sürmə xəstəliyi
Xəstəliyə tutulmuş sahələrin məhsuldarlığı azalır və sürməli dənlərin keyfiyyəti pis olur.  Arpanın daş sürməsi bir çox xüsusiyyətlərinə görə buğdanın bərk sürməsinə oxşayır. Daş sürmə xəstəliyi ilə zədələnmiş sünbüldəki dənlər qara rəngli spor kütləsinə çevrilir. Xəstə dənlərin üzərində pulcuqları əvəz edən ağ örtüyə rast gəlinir. Arpanın daş sürmə xəstəliyində də məhsul toplanan müddətdə xlomidosporlar sağlam dənlərin üzərinə düşüb bitkiləri yoluxdurur.
Bu xəstəliyi  Ustilaqa Hordei  Kell göbələyi törədir. Torpaqda temperaturun yüksəlməsi göbələk xəstəliyinin inkişafına böyük təsir edir. Torpaqda göbələyin normal inkişafı və bitkiyə yoluxması üçün optimal tempratur 20° minimum tempratur 5-6°, maksimum tempratur 35° hesab olunur. Torpağın rütubətliyini isə 68% olmalıdır.
Mübarizə tədbirləri: Xəstəliyə qarşı aqrotexniki mübarizədən sağlam toxum seçməli məhsul toplandıqdan sonra bitki qalıqları sahədən çıxarılmalı dərin şumlamalı aparəlmalıdır. Daş sürmə xəstəliyinə  qarşı əsas mübarizə toxumları səpinqabağı 40% li formalinlə yarımyaş və ya yarımquru halda dezinfeksiya etməkdir. Toxumların yarımyaş üsulla dezenfeksiya edilməsi üçün 1l 40% li formalın 80l su ilə qarışdırılır. Toxumlar hazırlanmış formalın məhsulu ilə isladılıb bir yerə yığılır və üzəri brezentlə örtülür. Toxum brezentin altında 2 saat saxlanılır sonra üstü açılaraq havalandırılıb səpilir. 1 t toxuma 2l 40% li formalın sərf olunması normal sayılır.
Dənli taxıl bitkilərində pas xəstəlikləri gövdə və ya zolaqlı pas xəstəliyi
Dənli bitkilərdə pas xəstəlikləri bazidivmisetlər sinifinin Uredinales sırasının nümayəndələri tərəfindən törədilir. Bu göbələklərin ontogenez inkişafına bir neçə spor əmələ gəlir. Dənli bitkilərdə pas xəstəliklərini törədən göbələklər müxtəlif bitkilərdə tam inkişaf mərhələsi keçirir. Yalnız sar pas xəstəliyini törədən göbələyin spemaqogen və esidial mərhələsi  məlum deyildir. Pas xəstəliklərinin təsirindən bitkilərin assimilyasiya prosesi azalır biokimyəvi pozğunluqlar baş verir və bitkilərdə davamsızlıq yaranır. Pas xəstəliklərinə tutulan  dənli bitkilərdə 15-20% və bəzən daha çox məhsul aşağı düşür. Pas xəstəliklərini törədən göbələklər beş inkişaf mərhələsi keçirir. Bu mərhələlər rum rəqəmi ilə göstərilir.
0-Sepmaqon və spermalar
I-Esidi və esidisporlar
II-Uredoyastıqcıqlar və uredosporlar
III-Teleytoyastıqcıqlar və teleyotosporlar
IV- Bazidi və bazidəsporlar
Pas göbələklərinin bu mərhələləri morfoloji və bioloji xüsusiyyətinə görə bir-birindən fərqlənir. Spermaqonlar yazda yarpaqların hər iki tərəfində epidermis təbəqəsinin altında tək və ya qrupla inkişaf edir. Bunlar sar, yatımsar və qədəh formalı olur. Spermaqonlar sarı və ya narıncı rəngli olub daxilində çoxlu miqdarda xırda rəngsiz sar və ya ellepis formalı spor yerləşir.
Esidi spermaqonidən 2-3 gün sonra yarpağın hər iki tərəfində, saplaqda budaqlarda və meyvədə bərk ,yumşaq , yumşaq halda dairə formalı və ya uzunsov və ya uzununa zəncir kimi düzülür. Esidisporlar iri elleps çoxtərəfli künclü və başqa formalarda da mövcuddur. Bu sporların qılafı rəngsiz və ya rəngli olub, üzərində çıxıntıları vardır.
Uredoyastıqcıqlar qonur rəngdə olub yarpağın hər iki tərəfində bəzi növlərdə isə gövdədə suəünbüldə inkişaf edir. Uredoyostıqcıqlar uredosporlardan təşkil olunur. Piccinia və Uromyces cinslərində uredosporlar birhüceyrəli olub xüsusi ayaqcığa malikdir. Uredosporlar  dairə, oval və ya elleps formalıdır. Sprun plafı rəngli, bəzi göbələklərdə isə rəngsiz müxtəlif qalınləqda və üzərində isə xüsusi çıxıntılar yerləşir. Teleyboyastıqcıqlar bitkilərin vegetasiyasının sonunda uredospor olan yerdə və ya uredomitseldə əmələ gəlir. Bu yastıqcıqlar qara rəngli müxtəlif böyüklükdə tək tək qrup və ya zolaq formada inkişaf edir. Teleytspotlar tünd rəngli olub xüsusi ayaqcıq üzərində  əmələ gəlir. Pürcinia cinsinə aid olan göbələklərdə teleylsporlar iki uromyces cinsinin növlərində teleylsporlar birhüceyrəli olur. Teleylsporlar sükunət dövrünü küçirdikdən sonra yazda cürbəcür bazidi və bazidisporlar əmələ gətirir. Bazidilər 4 bazidəsporlar 1 hüceyrəlidir.
Yetişmiş bazidəsporlar hava ilə bitkilərin üzərinə düşüb spermaqon və esidi əmələ gətirir. Pas xəstəliklərini törədən göbələklərin inkişaf mərhələsi əksər halda iki bitki üzərinə keçir. Ona görə də bu göbələklər ikievli və ya müxtəlif sahibli sayılır.
Dənli bitkilərdə ən geniş yayılmış pas xəstəliyində biri də gövdə və ya zolaqlı pas xəstəliyidir.
Gövdə və ya zolaqlı pas
Ölkəmizdə zolaqlı pas xəstəliyi dənli taxıl bitkilərinə ziyan vurur. O, əsasən dağ və dağətəyi rayonlarda yayılmışdır. Bu xəstəliyi Puccina qraminis pers göbələyi törədir. Göbələk bitkilərin gövdəsini və yarpaq qınlarını zədələyərək ilk dəfə qırmızımtıl kərpici rəngdə sonra isə qara rəngli xətli yastıqcıqlar əmələ gətirir.
Güclü zədələnmiş gövdə və yarpaq qınlarında epidermis təbəqəsi dağılır. Belə bitkilər epidermis təbəqəsi dağılır. Belə bitkilər zəif inkişaf edir və az məhsul verir. Bu göbələyin inkişafı tam keçərək iki sahibli sayılır. İlk inkişaf zirinci bitkisində sonrakı inkişafı isə taxıl bitkilərdə keçir.
Zirinc bitkisində göbələyin külli miqdarda esidisporlar inkişaf edərək küləklə yayılır və taxılların üzərində düşərək zolaqlı pas xəstəliyini törədir. Taxılda  göbələyin uredosporları və telylosporları inkişaf edir. Bu xəstəlik uredosporlar ilə də yayılır. Göbələk qışı teleytspor halında bitki qalıqlarında keçirir. Bu sporlar yazda cücərərək bazidiospor verir. Bunlar isə zirinc bitkisinin üzərinə düşüb pas xəstəliyini törədir. Bəzi tayonlarda göbələk taxıllar fəsiləsinə aid olan otlar üzərində də qışlaya bilir və sonra taxıllara yoluxur. Xəstəlik rütubətli və isti iqlim şəraitində daha güclü inkişaf edir.
Mübatizə tədbirləri: Məhsul toplandıqdan sonra bitki qalıqları sahədən təmizlənməli oranı dərin şumlamalı taxıl sahələrində yaxın olan zirinc kolları və alaq otlarını məhv etməli torpağa kalium və fosfor gübrələri verməli və əkin zamanı xəstəliyə davamlı sortlardan istifadə etməli. Zolaqlı pas xəstəliyinə qarşı davamlı buğda sortlarını qılçıqsız priboy qafqaz və s. aiddir. Bitkinin boruburaxma fazasında təyyarə ilə 1%li sineb preparatının susprnziyası çilənməlidir. Bunun üçün 1ha sahəyə 100l işçi məhlul çilənməlidir.
Sarı və qonur pas xəstəlikləri
Sarı pas xəstəliyi
Bu xəstəlik buğda arpa və vələmir bitkilərində yayılaraq onlara böyük ziyan verir. Sarı pas xəstəliyinə buğda bitkisində daha çox rast gəlinir. Xəstəlik bitkilərin yarpaqlarını yarpaq qınlarını sünbülü və bəzi hallarda isə dənələri zədələyərək açıq sarı və ya limonu rəngdə  yastıqcıqlar əmələ gətirir. Bu yastıqcıqlar nöqtə forması alaraq sıra ilə bir xətt boyunca düzülür. Yastıqcıqlar göbələyin uredosporlarından təşkil olunur. Göbələyin qış sporları yəni teleytosporlar əmələ gələn dövrdə yastıqcıqlar qara rəngə çevrilir. Bu xəstəliyi Puccinia strilformis vest Sun puccinia glumarum erkss et hen göbələyi  törədir.
Sarı pas xəstəliyində esidi sporların inkişafı məlum deyil. Göbələyin uredo və teleydesporlar dənli taxıl bitkilərində inkişaf edir. Bitkilərin vegetasiya dövründə xəstəlik əsas uredosporlar yayılır. Göbələk qışı teleytspor uredspor və mitsel halında bitki qalıqlarında yabanı taxıl bitkilərində və payızlıq taxıllarda keçirir. Sarı pas xəstəliyinə əvvəlcə bitkilərin aşağı yarisinda yerləşən yarpaqları tutulur.
Azərbaycanın bəzi rayonlarında payızlıq taxıllarda sarı pas xəstəliyinin inkişafı mart ayından başlayaraq bitkilərin çiçəkləyən dövrünə qədər davam edir. Bitkilərin çiçəklənməsindən sonra xəstəliyin inkişafı zədələyir. Xəstəliyin inkişafına havanın rütubətli və tempraturu böyük təsir edir. Bu xəstəlik nisbətən aşağı tempraturda daha yaxşı inkişafda olur. Sarı pas xəstəliyinin inkişafı üçün minimum tempratur 3° optimal 5-11°  və maksimum tempratur 24-25° ə qədər qalxdıqda xəstəliyin inkişafı dayanır.
Sarı pas xəstəliyinə tutulmuş bitkinin yarpaqları saralıb quruyur, onların assimilyası prosesi pozulur, ümumi inkişaf zəifləyərək az məhsul verir. Bu xəstəliyə tutulan bitkilər bəzi hallarda tələf olur.
Mübarizə tədbiri: Xəstəliyə davamlı sortlardan istifadə edilməlidir. Bu məqsədlə qılçıqsız 1 qılçıqsız 2 odeskaya 51 başkirskaya 9 və s. Sortlardan isdifadə etmək olar. Məshul toplandıqdan sonra bitki qalıqları sahədən təmizlənməli oranı dərin şumlamalı taxıl sahələrinə yaxın olan alaq otların məhv etməli torpağa kalium və fosfor gübrələri verilməlidir. Bitkilərin boruburaxma fazasinda təyyarə ilə 1%li sineb məhsulu çilənməlidir.
Buğdanın qonur pas xəstəliyi 
Bu xəstəlik ölkəmizin taxılçılıqla məşğul olan demək olar ki bütün rayonlarda geniş yayılaraq buğdaya böyük ziyan verir. Xəstəlik buğdanın yarpaqlarını zədələyrək qonur yastıqcıqların əmələ  gəlməsinə səbəb olur. Onlar göbələyin uredosporlarından ibarət olub nisbətən iri yarpaqda dağınıq halda yerləşir. Göbələyin teleytspor dövründə yastıqcıqlar parlaq qara rəngdə olur. Göbələyin esidial dövrü və esidisporları müxtəlif alaq otları üzərində inkişaf edib sonra buğda bitkisinə yoluxur.
Qonur pas xəstəliyi uredosporlarla yayılır. Xəstəliyi puccinia triticina erikss göbələyi törədir. Xəstəliyin yoluxma mənbəyi məhsul toplanarkən erkən torpağa tökülən dənlərdir. Bu dənlər sonra torlaqda cücərib uredosporla yoluxur. Qonur pas xəstəliyi bəzi rayonlarda uredosporlar və mitselilər bəzi rayonlarda isə teleytspor halında bitki qalıqları üzərində qışlayır. Payızlıq buğda bitkisində göbələk uredospor və mitsel halında qışlayır.
Bu zaman göbələyin aralıq sahib bitkisi olmur. Payızlıq buğda bitkiləri əkilməyən rayonlarda göbələk teleytosporlarla qışlayır. Belə şəraitdə isə göbələyin esidial dövrü aralıq sahib bitkilərində alaq otlarında inkişaf edir. Xəstəliyin inkişafı üçün optimal tempratur 15-20° dir. Uredosporlar damcı suda inkişaf edərək bitkinin yarpaqlarına yoluxur.
Xəstəliyin təsirindən bitkidə assimilyasiya prosesi zəifləyir transpirasiya əmsalı artır su balansı pozulur nəticədə yarpaqlar quruyub vaxtsız tökülür və məhsuldarlıq aşağı düşür.
Mübarizə tədbirləri: Xəstəliyə qarşı əkin üçün davamlı sortlardan istifadə edilməlidir. Bu məqsədlə qılçıqsız 1 qılçıqsız 2 saratovskaya 42 və s. sortlardan istifadə olunur. Məhsul toplandıqdan sonra bitki qalıqlarını öz özünə cücərmiş bitkiləri alaq otlrını məhv etmək lazımdır. Bitkilərin boruburaxma fazasında təyyarə ilə 1% li sineb preparatının suspenziyası çilənməlidir. Bunun üçün hər bir ha sahəyə 100 150l işçi məhlulu çilənməlidir.
Dənli taxıl bitkilərinin bakterioz xəstəlikləri. Qara ləkə bakteriozu. Bazal bakteriozu. Arpanın qara bakteriozu
Bakterial xəstəliklər buğda arpa vələmir çovdar və s. dənli taxıllarda təsadüf edilərək məhsulun aşağı düşməsinə səbəb olur. Ən geniş yayılmış və ziyan verən bakterioz xəstəliklərindən qara ləkə bazal arpanın qara və vələmirin qonur bakteriozlarını və s. gösdərmək olar.
Qara ləkə bakteriozu
Xəstəlik buğda və arpa bitkilərinin yarpaqlarını gövdəsini sünbülünü və dənlərini zədələyir. Yarpaqlarda xırda sulu ləkələr əmələ gəlir. Bu ləkələr tədricən iriləşir. İlk dəfə qəhvəyi və sonra isə qara rəngə çevrilir. Gövdədə də qəhvəyi sonra isə qara rəngli zolaqları ləkələr inkişaf edir. Sünbül pulcuqlarının üst hissəsi qaralır, bəzən qara ləkə bütün pulcuğu bürüyür. Çox zədələnmiş sünbüllər qonurlaşır və qaralır. Buna görə də bu xəstəliyə qara bakterioz adı verilmişdir. Xəstəliyə tutulmuş sünbüldə bəzən sarı zolaqlar əmələ gəlir. Sünbüldə dən arıq bəzən isə heç olmur. Bu xəstəlik əksəriyyətlə arpa sonra isə açıq qəhvəyi rəngli nazik zolaqlı ləkə törəyir. Yarpaq isə soluxur və quruyur. Arpanın gövdəsində cizgili tünd qəhvəyi ləkələrə rast gəlinir arpa buğda dənlərində də xirda qəhvəyi sonra qara rəngdə çevrilən ləkə inkişaf edir, bu da dənin yumuşulmasına səbəb olur. Xəstəliyi xanthomonas transluces dovson bakteriyası törədir. Xəstəlik bitkinin vegetesiya dövründə yağış damcıları həşərat və bəzən külək vasitəsilə yayılır. Dənlərin əmələ gəlmə dövründə yağış yağarsa və ya hava yüksək rütubətli olarsa xəstəlik daha sürətlə inkişaf edib, təsərrüfatda böyük ziyan  verir. Bakteriya dənlərin cücərməsini azaldır bəzən cücərti tələf olur. Qara ləkə bakteriozu buğda və arpa bitkisində güclü inkişaf edirsə məhsul 90% qədər aşağı düşür.
Bazal bakteriozu.
Bu xəstəliyə ən çox buğda və çovdarda az hallarda isə arpa və vələmirdə təsadüf edilir. Bakteriya yarpaqlarda sulu sonra isə qəhvəyi rəngli ləkələr əmələ gətirir. Sünbül qonurlaşır pulcuqlar isə qara rəng alır. Bu xəstəliyə tutulan bitkinin dənləri zəif inkişaf edir və rüşeymi qaralır. Güclü zədələnmiş bitkilərdə gövdə qısaboylu olur. Xəstəliyi pseudomonas atrofaciens stopp bakteriyası törədir. Bu bakteriya 2-37° tempraturda inkişaf edir. Optimal tempratur 25-27° sayılır. Bakteriya 48-49° tempraturda 10 dəqiqə müddətində tələf olur. Xəstəlik rütubətli havalarda daha sürətli inkişaf edir. Bu xəstəliyə tutulan bitkilərin yarpaqları soluxur dəni və cücərtiləri zəif olur.
Arpanın qara bakteriozu
Bu xəstəkiyə tutulmuş bitkinin yarpaqlarının üzərində dağınıq halda dairəvi tünd qəhvəyi sonra isə qara ləkələr əmələ gəlir sünbülü və dənləri isə qaralır. Xəstəliyə Bakillus cerealinum 1° 37° tempratur arasında inkişaf edir. Optimal tempratur 20-30° sayılır.
Mübarizə tədbirləri: Xəstəliyə qarşı mübarizə aparmaq məqsədilə səpin üçün sağlam toxumlardan istifadə edilməlidir. Toxumlar səpinqabağı dezenfeksiya edilməlidir. Belə ki toxumlar səpin qabağı termiki yaxud kimyəvi üsulla dezenfeksiya edilməlidir. Termiki üsulda toxumlar tempraturla zərərsizləşdirilir. Belə ki, toxumlar iki və bir fəzada qızdırılır. İki fazada toxumlar əvvəlcədən 28-32° tempraturda 4saat saxlanılır, sonra tempratur 50-53° yə qədər çatdırılıb 7-10 dəq saxlanılır. Toxumlar 53° tempraturda 7 dəqiqə 52 ° tempraturda 8 dəqiqə 51°də 9 dəqiqə 50° tempraturda 10 dəqiqə saxlanılır. Sonra toxumlar oradan çıxarılaraq adi suya salınaraq cücərmə qabiliyyəti müvəqqəti dayandırılır. Buradan çıxarılıb sərilərək havalandırılır və səpinə göndərilir.
Kimyəvi üsulda toxumlar qarnizon  merkuran və ya TMTD preparatları ilə dezenfeksiya edilir. 1 t toxuma 1,5-2 kq bu preparatdan biri qarışdırılır.
Məhsul toplandıqdan sonra sahə bitki qalıqlarından təmizlənməlidir. Əkin yeri dərin şumlanmalıdır. Düzgün növbəli əkin dövrüyəsi üçün davamlı sortlar seçilməlidir.
Bitgilərdə xəstəlik törədən bakteriaların və şüalı göbəliklərin ümumi xarakterilası
Bitgilərdə bakteriya xəstəliklərinin və ya bakteriyaların öyrənilməsinə XIX əsrin əvvəlində başlanmışdır. Bakteriyalar haqqında təlimin banisi Amerika alimi Erzin Smit hesab edilir. Hazırda müxtəlif bitgilərdə inkişaf edən bir çox bakteriya xəstəlikləri məlumdur.
Bakteriyalar birhüceyrəli xlorafiliz bitgi orqanizmlərdir. Bakteriyalar kirpikciklərlə və ya qamçılarla təchiz olunmuşdur. Bu vasitələrlə onlar hərkət edir. Qamçısız bakteriya növləridə vardır.
Bakteriyalar sadə bölünmə yolu ilə çoxalır. Bəzi bakteriyalar  sıx və özündən çətin keçirici qılafa malik olan sporlar əmələ gətirir. Sporlar mühitin əlverişli olmayanşəraitində yüksək və ya alçaq tempraturla qidanın çatışmazlığını qurumağa və s. qarşı davamlıdır.
Əlverişli şərait olduqda sporlar cücərir bu zaman onlar şişir qılafları seliklə örtülür və içərisində cavan bakteriya hüceyrəsi çıxır.
Təbiətdə bakteriyalar çox yayılmışdır. Torpaqda suda və havada olduqca çox bakteriya vardır.
Bitgilər üzərində parazitlik edən çöpşəkilli bakteriyalar bakterium, bakilluşxanthomonas, psludomonas, ervinia , corynebakterium prof. B. P. İzrailskiyə görə cinslərinə aiddir.
Onların arasındakı fərqlər aşağıdakılardan ibarətdir. Bakterium, psedomononas və xanthomononas bakteriyalarında qamçılar qütüblərdə (polyar) yerləşir. Bu bakteriyalar sporlar əmələ gətirmir. Erzinia və bakilius qamçıları peritrixal yerləşən bakteriyalardır. Bunların bəzi növləri spor əmələ gətirir. Corynebakterium qamçısız bakteriyalardır yəni qeyri mütəhərrik formadadır.
Bakteriyaların substrada uyğunlaşması cəhətdən böyük müxtəliflik müşahidə olunur. Bir və ya bir neçə bitgi növlərinə uyğunlaşmış bakteriya növləri mövcuddur məs: Xanhomonas malvocearum Dors pambıq bitgisində hommoz xəstəliyi əmələ gətirən parazit təkcə bu bitgini zədələyir. Digər tərfdən bakterium tumefaciens Tovn bakteriyası 39 fasiləyə aid 66 bitgi cinsindən olan bitgiləri zədələyir.
Bakteriyaların inkişafı xarici şəraitdən asılıdır. Bakteriyaların əksəriyyəti üçün optimal tempratur 25-28° dir. 50-53° dən yuxarı tempraturda hətta qısa 30 deqiqə müddətində bakteriyaların əksəriyyəti məhv olur. Aşağı yəni 1° və 2° tempraturda bir çox bakteriya növləri az intensivlikdə olsa da öz inkişafını davam etdirirlər. Buna görə də tərəvəz və kartofun saxlanması dövründə bakterial cücərmənin baş verməsi adi hal olur.
Bakteriyaların inkişafı üçün hava və torpağın rütubətliyi əsas şərtdir. Bu bakteriyaların çoxalmasını onların bitgilərə yoluxmasını və inkişafının yayılmasının müəyyən edir. Odur ki rütubətli rayonlarda bakteriyalar güclü inkişaf edir. Quraqlıq havada xəstəliklərin inkişafı ləngiyir. Bir çox bakteriya növləri uzun sürən quraqlığa davam gətirmir. Bakteriyalara işıq da güclü təsir edir. Günəş şüalarının təsiri nəticəsində bakteriyaların böyüməsi dayanır hətta qısa müddət arzində onlar məhv olur.
Bakteriyalar bitgilərdə ağızcıqlar hidatodlar ( su məsamələri)  çiçəyin ağızcığı, mərciməciklər vasitəsi ilə onun toxumasəna daxil olur. Ən çox yaralı yerlərdən bitgiyə daxil olur. Bitgilərin toxumasında parenxina hüceyrələrini doldurur. Zədələnmiş bitgilər solub quruyur yarpaqlarda ləkə şəklində təzhür edir. Bu ləkələr çox vaxd zədələnmiş toxumanın damarlarla hüdudlanmına görə bucaqşəkilli olur. Məs: xiyarda bakterioz
Bakterioza tutulma nəticəsində bitgilərin ətli orqanları kök yumruları meyrəkökləri çürüyür. Bakterial çürümə çox vaxt xoşa gəlməyən iy verir.
Bakterioz nəticəsində toxumalar güclü sürətdə böyüyür nəticədə çıxıntılar və ya qollar yəni fırlar əmələ gəlir. Meyvə ağaclarının kökündə qarşılıqlı çıxıntılar əmələ gəlir
Bakterialara qarşı mübarizə tədbiri olaraq proflaktiki tədbirlər görülməli ilk növbədə aqrotexniki tədbirlər həyata keçirilməlidir. Aktinomisetlər və ya şualı göbələklərdə bunlar çox nazik və şaxəli mutselesi olan mikroorqanizimlərdir. Bu mikroorqanizimlər öz mitselilərinin nisbətən xeyli nazik olması ilə həqiqi göbələklərdən fərqlənir. Aktinvmisetlər saplarının ayrı ayrı buğumlara bölünməsi ilə çoxalır. Bu buğumcuqlar zəncir şəklində birləşmiş halda qalaraq şüalı göbələk kalonyaları əmələ gətirir.
Şüalı göbələklər tərəfindən əmələ gətrilən xəstəliklərdən kartofun adi dəmgil xəstəliyini göstərmək olar.
Çiçəkli parazitlər,virus və s. Xəstəliklərə qarı bitgilərin davamlılığı
Ali bitgilərin üzərində yaşayıb parazitlik edən başqa növ bitgilər də vardır. Parazitlər sahib bitginin müxtəlif hissələrində yerləşərək onun hesabına dolanır. Parazitliyin dərəcəsi bu bitgilərin qidalanma üsulu ilə müəyyən edilir. Parazitlərin 2 qrupu vardır.
1. Yaşıl parazitlər                                                  
2. Kborofilsix parazitlər
Yaşıl parazitlərin havadan karbon qazı assimilya edən yarpaqları vardır. Onlar sahib bitgi zəifləyir məhsuldarlığı azaldır. Yaşıl parazitlə və öksəotu aid edilir. Bu parazit meyvə ağaclarının və meşə ağac cinslərinin budaqlarında inkişaf edir.
Xlorofilisiz parazitlər havadan karbon qazı götürüb üzvi maddə hazırlaya bilmir. Bu parazitlərin kökləri də olmur. Onlar su və hazır üzvi maddələri sahib bitkidən alırlar. Onlar sahib bitgiyə dəridən təsir gösdərir və onun məhsuldarlığını aşağı salır. Çiçəkli parazitlərə qızıl sarmaşıq və kəhrəni misal gösdərmək olar.
Qızıl sarmaşıq kətanın üçyarpaq yoncanın , pomidorun, soğanın və s. bitgilərin üzərində parazitlik edir. Qızıl sarmaşığın rəngi sarəmtıl və ya qırmızımtıl olur. Onun xırda çiçəkləri başcıq (topacıq) şəklində olur. Meyvəsi qozacıqdır. Bir qızıl sarmısaqda 3 minə qədər toxum olur. Yazda toxumlar cücərib sahib bitgini sarıyaraq öz əmzikləri ilə ona yapışır və sahib bitgi ilə qidalanır. Qızıl sarmaşıq düşən sahələrdə karantin tədbirlərini həyata keçirilməlidir.
Kəhrə. Orobanchaseae fəsiləsindən olub k/t bitgilərinin və yabancı bitgilərin köklərində parazitlik edən bitgidir. Çiçək qrupu sünbülşəkillidir. Meyvəsi içərisində 1500-ə qədər toxumu olan qozacıqdan ibarətdir. Bu bitgi sahib bitginin köklərinə yapışıb onların şirəsini sorur. Onun yerüstü hissəsi hissəsi 10-50 sm hündürlükdə sarı rəngdə olur.
Kəhrənin adi və ya şaxəsiz növü şaxələnməyən gövdəsi olub ən çox günəbaxanı, pomidoru, alaq otlarından yovşanı pıtrağı və s. zədələyir.
Şaxəli kəhrə növü alçaq boylu 25sm-ə qədər gövdəsi ilə fərqlənir. Onun əsas qida mənbəyi tütün, çətənə və tərəvəz bitgiləridir. Kəhrəyə qarşı mübarizəyə torpağı səhərdən təmizləmək və kəhrəyə davamlı bitki sortlatını əkməkdən ibarətdir.
Virus xəstəlikləri infeksiya xəstəliklərin ayrıca qrupunu təşkil edir. Onlar geniş yayılmış olub, xüsusilə badımcan çiçəkli bitgiləri və qabaq fəsiləsindən olan bitgiləri tez -tez vədələyir.
Viruslar haqqında təlimin banisi D.İ.İranovskidir. O 1982-ci ildə tütündə maxaika yəni çilçillik xəstəliyini tədqiq etmək nəticəsində virus xəstəlikləri adlanır xüsusi xəstəlikləri qrupunun mövcud olunmasını sübut etmişdir.
Virus xəstəliklərinin əmələ gəlməsinə süzülən virus səbəb olur. Virus sözü latınca zəhər deməkdir. Virus bakterial süzgəclərdən keçmək qabiliyətinə malikdir. Lakin hazırda bakterial süzgəcdən keçməyən bir çox viruslar da məlumdur. Hazırki təlim virusun təbiəti və virus xəstəlikləri haqqında kifayət qədər tam təsəvvür verir.
Virus xəstəlikləri başqa xəstəlik qruplardan bitgiyə təsir gösdərməyə, infeksiyanı keçirmək və s. xarakterinə aid bir sıra xüsusiyyətlər kompleksi ilə fərqlənir. Virus xəstəliklərinin xarici əlamətləri müxtəlifdir, lakin onlar ancaq bitginin xlorafilli yaşıl hissələrində və xüsusilə yarpaqlarda tez-tez təzahür edir. Virus xəstəliklərinin ən çox yayılmış simyomplarından biri yarpaqların habelə bitkinin başqa  yaşıl hissələrinin rəngini dəyişilməsindən ibarətdir.
Zədələnmiş toxumada tünd-yaşıl və açıq-yaşıl, yaxud açıq-sarı sahələr növbələşir. Mozaika çox vaxd yarpaq ayasının qırışması ilə müşaiyət olunur. Yarpaq ayasının deformasyası yəni qıvrımlıq sapvarlıq və toxumanın nekrozu da baş verə bilər. Bu əlamətlərlə fərqlənən virus xəstəliklərinə mozaika xəstəliyə deyilir.
Mozaika baş verdikdə assimilyasiya toxumalarında anatomik dəyişikliklər müşahidə olunur. Çəpəri paraxima hüceyrələri boyu xeyli kiçilir, məsaməli parenximada hüceyrə aralıqları itir, onlar daha sıx quruluş kəsb edir. Zədələnmiş yarpaqlarda xloraplastların sayı azalır, onlar daha kiçik olur bəzən də onların pozulması müşahidə olunur. Plastidlər erkən zədələyici halda heç inkişaf etmir. Bu cür quruluş nəticəsində bitkinin assimilyasiya fəaliyəti pozulur. Karbohidratların nişastanın miqdarı azalır.
Başqa virus xəstəliklərində ümumi xloroz müşahidə olunur. Bu zaman nekrozlar kəskin ifadə olunur və müxtəlif orqanlarda deformasiya baş verir. Belə xəstəlikləri bəzən sarılıq adlanan xəstəliklər qrupuna aid edirlər.
Virus xəstəliyinə qarşı mübarizə aparmaq üçün ilk növbədə sağlam bitkilər toxumu materialı götürülməlidir. Virusları yayan həşəratlara qarşı mübarizə aparılmalıdır. Virusa yoluxmuş sahələrdə 3-4 il bitgi əkilməməlidir.
Bitkinin yoluxmaya qarşı davamlılıq xassəsinə onun xəstəliyə davamlılığı deyilir. Bunun əksinə olaraq yəni bitkinin xəstəliyi tez tutulması isə xəstəliyə tez tutulması isə xəstəliyə həssaslıq adlanır. Bitkinin xəstəliyə  davamlılığı və ya həssaslığı irsi xassələrdir. Bitkilərin bu xassələri xarici mühitin təsiri nəticəsində müəyyən qədər dəyişilə bilər. Bitkinin xəstəliklərə qarşı davamlılığı onun parazitə aktiv müqaviməti ilə izah olunur. Davamlılıq qabiliyyəyinə malik olan bitkilərdə tərsik maddələr əmələ gələ bilər ki, bunlar toxumaya daxil olan paraxiti məhz edə bilir. Adətən körpə bitgilər və qoca bitgilər xəsdəliyə qarşı davamsız olurlar. Lakin cavan qüvvətli bitkilər xəstəliyə qarşı davamlı olurlar.
Hazırda seleksiya nəticəsində xəstəliyə qarşı davamlı sortlar yaradılır. Bundan başqa Miçurinin prinsipləri əsasında bir çox başqa bikilərin məsələn, pambığın, günəbaxanın və başqa bitkinin xəstəliyə davamlı sortları yetişdirilmişdir.
Dənli taxıl bitkilərinin xəstəlikləri. Buğda bitkisinin sürmə xəstəliyi.
Dənli taxıl bitkilərində sürmə xəstəliyi bazidiomistlər sinifinin ustilaginasles dəstəsinə aid olan göbələklər tərəfindən törədilir. Sürmə dənli bitkilərin ən qorxulu xəstəliklərindəndir.
Buğda bitkisində toz, bərk , cırtdan və gövdə sürmə xəstəliyi ola bilir.
Toz sürmə
Bu xəsdəliyə respublikamızın bütün zonalarında təsadüf olunur. Xəstəliyi ustilagotritici jens göbələyi törədir. Toz sürmə xəstəliyinə buğda bitkisi dəninin süd və sünbülün yetişmə dövründə təsadüf edilir. Bu xəsdəliyi törədən göbələk sünbül  və dənləri zədələyərik orada qaramtıl toz halında kütlə əmələ gətirir. Odur ki, sünbüldə dən əvəzinə qaramtıl toz inkişaf edir. Bu toz göbələyin xlomidosporudur. O, 2-8 gün müddətində dağılır. Xlomidosorlar xırda kürəvari künclü və ya uzunsov formalı olub açıq qırmızı rənglidir. Xəstəliyin xlamidosporları bitkinin çiçəklənmə formasında yoluxdurur. Bu sporlar küləklə yayılaraq buğda bitkisinin çiçəyinə düşür və orada cücərib diploid hif əmələ gətirir. Bu isə mayalanma dövründə dənin daxilində rüşeymin yanına keçərək qışı promitsel halında orada keçirir. Promitselle yoluxmuş dənlərdən səpin üçün isdifadə etdikdə toz sürmə xəstəliyinə tutulmuş bitkilər cücərir. Sonra bitkinin çiçəkləmə dövrü və sünbülləmə formasında regetatır yolla çoxalıb qaraltı toz halında xlomidospurlar əmələ gətirir. Bu da sünbüldə toz  sürmə xəstəliyini əmələ gətirir.
Mübarizə. Sağlam və keyfiyyətli toxumadan əkin materialı götürülməlidir. Termiki üsülla toxumlar 28-32° tempraturunda 4 saat saxlanılır, sonra tempratur 50-53° qaldırılıb 10 dəq saxlanılır. Toxumlar vitorokas preparatı ilə 4t toxuma 2,5-3,5 kq quru halda dezenfeksiya edilir.
Bərk sürmə xəstəliyi. Bu xəstəliyə dənin süd və sünbül yetişmə dövründə rast gəlinitər. Xəstə bitkilər zəif inkişaf edir. Sünbüllərin rəngi dəyişir və boyu kiçik qalır. Dənlər şişkin və yumru olub, daxilində qaramtıl kütlə xlomidospor yerləşir. Bu sünbülə nisbətən bərkdir. Hər bir neçə dəndə bir neçə  milyona qədər xlomidospor yerləşir. Xlomidosporla dolmuş dənlərdə sürmə üzlüyü deyilir. Sürmə kisəciyi yüngül olduğu üçün sünbül dik dayanır.
Bərk sürmə xəstəliyini Tilletia caries, Telletia tritin vans, Tilletia Levs Kuhn göbələkləri törədir. Bu göbələklərin xlomidosporları morfoloji quruluşuna görə də bir birindən fərqlənir. Tilletia caries göbələyinin xlomidosporları kürəvari qonur rəngli qılaflıdır. Tilletia tritici vint göbələyinin xlomidosporları uzunsov nadir halda kürəvari açıq qonur və hamar olub qılaflıdır.
Məshul toplanarkən taxıl döyülərkən mexaniki təsirdən sürmə kisəcikləri dağılaraq xlomidosporlar sağlam dənələrin üzərində tökülür, uzun müddət cücərmə qabiliyətini saxlayır. Qışı dənlərin üzərində və bitki qalıqlarında qışlayır. Onlar dənlə birlikdə torpağa düşüb cücərir və boru şəklində bazidilər əmələ gətirir. Bu bazidlərində 4-12 ədəd bazidsporlar yaranır. Bunlardan isə lif inkişaf edərək cücərtiləri kök sistemlərində yoluxdurur və bitkinin daxilində keçərək diffuz mitsel əmələ gətirir, yarpaqlara gövdəyə və sünbülə yayılır. Dənin daxilində qaramtıl kütlə şəklində xlomidosporlar əmələ gətirir.
Xəstəlik nəticəsində bitkilərin məhsulu azalır və keyfiyyəti pisləşir. Bəzən sahələrdə bütün cücərtilər tələf olur.
Mübarizə tədbirləri:  Xəstəliyə qarşı əkin üçün sağlam və keyfiyyətli toxum götürülməli. Xəstəliyə qarşı davamlı sortlar əkilməlidir. Bitkilərin boruburaxma fazasında ona fosfor kalium gübrələri və manqan dəmir mikroelementləri verildikdə bitkilərin bərk sürmə xəstəliyinə qarşı davamlılığı artır. Səpindən əvvəl toxumlar dezenfeksiya edilməlidir. Quru halda 1t toxuma 2kq və ya 1t toxuma 1,5 kq qramzon sərf olunur
Gövdə sürməsi. Xəstəlik bitkilərin gövdəsini yarpaqları və yarpaq qınlarını zədələyir. Uzunsov qabarıq zolaqlar əmələ gətirir. Bu zolaqlar əvvəl açıq sonra isə quğuşun rəngli olur. Zolaqlar bir neçə millimetrdən bir neçə santimetrə qədər olur. Zədələnmiş epidermis quruyan dövrdə zolaqlar üzərində yarıqlar görünür.
Buyarıqlardatündrənglikütlə inkişafedibtozhalındaxaricə çıxıbdağılıb. Tozgöbələyinxlomidosporuolub, xəstəliyiyayır. XəstəlikUrorystiş triticiköhngöbələyitərəfindəntörədilir. Bugöbələyinxlomidosporları sporyığımındanibarətdir. Yalnızmərkəzihissəsicücərmə qabiliyətinə malikdir. Busporlardənlərdə bitkiqalıqlarındaqış keçiriryazdaxəstəliktörədir. Xlomidosporlartoxumlabirlikdə torpağadüşərəkbazidə və bazidsporlarda əmələ gətirir. Bazidiosporlarcücərərəklifverirvə cücərtilərinköksisteminə yoluxaraqxəstəliktörədir. Xəstə bitkilərininkişafı və boyartımı zəifolur, sünbülyerində qıvrılmış boru əmələ gəlir.
Mübarizə tədbirləri: Növbəli əkintətbiqedilməlidir. Səpinqabağı toxumlarqranozanpreparatı ilə 1ttoxuma 1,5kqvə yabaşqapreparatlarladezenfeksiyaedilməlidir.
Arpa bitkisində sürmə xəstəliyi
Arpabitkisində tozvə daş sürmə xəstəliyiolur.
Tozsürmə. Arpanıntozsürmə xəstəliyiUstilaqonundaKellgöbələyitörədir. Xəstəliksünbülü zədələyərəkqaramtıltoz əmələ gətirir. Qaramtıltozgöbələyinxlomidosporları olubtezdağılırvə bitkilərin çiçəyiniyoluxduraraqyenidənxəstəliktörədir. Xəstəliyə tutulmuş sünbülünancaq önhissəsiqalırvə dənolmur. Göbələkdənindaxilində rüşeyminyanındapromitselhalındaqışlayır. Belə dənlərtorpağadüşdükdə cücərirvə əmələ gələnsünbülü yenidəntozsürmə xəstəliyiilə ziyarətləndirir. Arpanın toz sürmə xəstəliyinə sünbül bağlanan dövründə rast gəlinir
Mübarizə tədbirləri: Tozsürmə xəstəliyində əmələ gəlməsitoxumbaşlanğıcındansağlamvə keyfiyyətlitoxum əldə edilməlidir. Toxumlarsağlamvə keyfiyyətliolduqdatezcücərirvə xəstəliyə qarşı davamlı olur. Arpa əkilənsahələrdənsağlamvə keyfiyyətlitoxumlarseçmə aprobasiyayoluilə aparılır. Apotexnikiqaydaya əsasənarpa əkinsəhəsində tozsürmə xəstəliyininzədələnməsi 2% dənartıqolarsaoradantoxumgötürülməlidir.
Arpa əkiləcəksahələrdə növbəti əkinintətbiqitorpağındüzgüngübrələnməsisəpinmüddətindəqiqmüəyyənləşdirilməsidavamlı arpasortlarındanisdifadə olunması xəstəliyinazalmasınasəbəbolur.
Tozsürmə xəstəliyində qarşı mübarizədə səpindən əvvəltoxumalardakı xəstəliktörədiciləritermiki üsullatempraturlazərərsizləşdiirilir. Belə kitoxumlarikivə yabirfazadaqızdırılır. İkifazadatoxumlar əvvəlcə 28-32°  tempraturda 4 saatsaxlanılır, sonratempratur 50-55° yə qədər çatdırılır 7-10 dəqiqə saxlanılır.
Toxumlar 53° tempraturda 7 dəqiqə 52° tempraturda 8 dəqiqə , 51° tempraturda 9 dəqiqə, 50° tempraturda 10 dəqiqə saxlanılır. Sonratoxumlaroradan çıxarılaraqadisuyasalənaraqcücərmə qabiliyyətimüvvəqətidayandırılır. Buradan çıxarılıbsərilərəkhavalandırılırvə səpinə göndərilir.
Xəstəliktörədicilərinizərərsizləşdirmədə birfazalıdatoxumlar 45° tempraturdaolansuda 3 saat, 47° isə 2 saatmüddətində saxlanılırvə sonrahavalandırılıbsəpinə göndərilir.
Termiki üsulla istilikdə dənin daxilində yerləşən promitsel məhv edilir. Bu üsuldan 1 markalı quraşdırıcılardan isdifadə edilir.
Son zamanlar toz sürmə xəstəyinə qarşı toxumlar səpindən 3-4 gün əvvəl vitorovaks  preparatı ilə quru halda dezenfeksiya edilir. 1t toxuma 2,5-3,5kq vitorkas preparatı sərf olunur.
12)Dənəli taxıl bitkilərində virus xəstəlikləri.Buğdanın zolaqlı mozaikası.Sarı cırtdan virus xəstəliyi.Arpanın yalançı cizgili virus xəstəliyi
Bitkilər virus xəstəliyinə tutlduqda onun orqanları zədələnir,rəngi dəyişir,qısaboylu olur,sünbüldə dənlər bəzən əmələ gəlmir və zəif inkişaf edir. Virus xəstəlikləri güçlü inkişaf etdikdə məhsuldarlıq xeyli aşağı düşür. Ölkəmizdə ən geniş yayılmış  virus xəstəliklərindən buğdanın mozaykası və zolaqlı mozaykası arpanın sarı cırtdan və yalançı cizgili virus xəstəliklərini  buna misal göstərə bilərik
Buğdanın mozaykası
Bu xəstəlk  payızlıq və yazlıq buğda  bitkisini zədələyir. Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin yarpaqlarında  açıq-sarı mxtəlif uzunluqda və enlikdə  zolaqlı ləkələr əmələ gəlir. Bəzi hallarda  yarpaqda açıq-yaşıl hissələr inkişaf edir. Mozayka xəstəliyinə tutulmuş bitkilər zəif inkişaf edir, boy atmır və kol halına düşür. Sünbüldə dən olmur.Bu xəstəliyi Tritcum virus 1 smith  törədir. Bitkilərin vegetasiya dövründə mozayka virusu zolaqlı şikatla yayılır. Virus bir çox alaq otlarında qışlayır.
Buğdanın zolaqlı mozaykası
 Bu xəstəliyə buğda,arpa,vələmir,qarğıdalı,kalış və yabanı taxıl bitkilərində təsadüf edilir. Zolaqlı mozayka xəstəliyi ən çox payızlıq buğdanı zədələyərək,yarpaqlarda damar boyunca açıq yaşıl cizgili  və ya zolaqlı ləkələr əmələ gətirir.Tədricən ləkələr iriləşir , yarpaq saralır və  məhv olur. Xəstə bitkilər zəif inkişaf edir və boy atmır,bar gövdəsinin inkişafı  dayanır. Bəzən bar verən gövdələrdə də dən arıq olur.
Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin məhsulu azalır,keyfiyyəti isə pisləşir.Zolaqlı mizayka gənə vasitəsi ilə yayılır. Gənə bitkilərdə şirə sorarkən xəstə bitkinin şirəsini sağlam bitkiyə keçirir ki bu da bitkinin yolxmasına səbəb olur.  Virus gənənin yumurtasında qışlayır. Törədici toxumla və torpaq vasitəsilə bitkilərə keçə bilmir.
Sarı cırtdan virus xəstəliyi
Bu xəstəliyə arpa  buğda və vələmir bitkilərində rat gəlinir. Arpa yarpaqlarında  parlaq-sarı ləkələr əmələ gəlir. Həmin ləkələr yarpağın kənarında uc hissədən aşağıya doğru inkişaf edir.  Xəstəliyə tutlmuş bitkilər  qısaboylu olub,çox halda sümbül əmələ gətirmir və  kök sisteminin inkişafı zəifləyir. Belə xəstəlik buğdanın cücərtilərini zədələyib saraldır,bitkinin inkişafını zəiflədir və məhsudarlığı azaldır. Virus xəstə bitkilərdən sağlam bitkilərə mənənə vasitəsi ilə keçir.Belə ki mənənə xəstə bitkilərin şirəsini sorur və bu zaman sağlam bitkilərdən də şirə sorarkən onları da yolxdurur. Törədici alaq otlarında qışlayır,ikinci ildə bitkiləri xəstələndirir. Bu xəstəlik toxumla və mexaniki yolla bitkilərə keçə bilmir.
Arpanın yalançı cizgili virus xəstəliyi
Bu xəstəliyə arpa buğdada və  qarğıdalıda təsadüf edilir.  Aranın yarpaqlarında  açıq yaşıl və ya sarı  cizgili ləkələr əmələ gəlir.Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin inkişafı zəifləyir. Yarpaqların üzərində açıq sarı və ya ağ zolaqlı ləkələr inkişaf edir. Bəzən xəstə yarpaqlar tam ağarır.
Mübarizə tədbirləri: virus xəstəliyini yayan həşaratlara və alaq otlarına  qarşı müntəzəm mübarizə aparılmalıdır.Əkin üçün davamlı sortlardan istifadə edilməlidir. Məhsul yığımından sonra sahə dərin şumlanmalı , ora azot, fosfor,kalium gübrələri verilməlidir.  Bu tədbirlər xəstəlilərin azalmasına  səbəb olur.
13)QArğıddalı bitkisinin xəstəlikləri
Qovuqlu sürmə ,toz sürmə ,fuzarioz sürməsi.
Qarğıdalı bitkisinin xəstəliklərinə vegetasiya müddətində həm dən və ya qıcanın saxlanılan dövründə təsadüf edilir.
Qarğıdalı ən geniş yayılmış xəstəliklərindən :qovuqlu və toz sürmə ,fuzariz çürməsi,niqrosprios,helmintospiros,diplodioz,pas,toxumların kif xəstəliyi,bakteriyaz və virus  xəsətliklərin göstərmək olar.
    Qovuqlu sürmə
Bu xəstəlik AZərbaycanda geniş yayılaraq qarğıdalı bitkisinə böyük ziyan verir. Xəstəlik bitkinin torpaq üstü orqanlarını zədələyərək qovuqlar və ya fıralar əmələ gətirir.Qovuqların dometri 15 sm və daha çox ola bilir. Onlar spor yığımından ibrət olub,ilk dəfə ağ rəngdə, şirəsi isə bozumtul ağ, nəhayət açığ qara rəngdə olur. Xəstəlik ilk dəfə yarpaq qınlarında və gövdədə ,sonra isə yarpaqda,süpürgədə,dəndə və qıcada əmələ gəlir. Qovuqlu sürmə xəstəliyin Ustilaqo zeae ringer göbələyi törədir.  Xəstəlik bitkilərin bütün  vegetasiya dövründə inkişaf edir.  Bu dövürdə qovuqlar partlayır və içərisində olan külli miqdarda  xlamidosporlar  xaricə çıxıb,küləklə  yayılaraq sağlam bitkilərin üzərinə düşüb onları xəstələndirir.
Xlamidosporlar damcı suda bir  neçə saatdan sonra cücərib  bazidi və bazidiosporlar verir.  Bu sporlara bitkilərə yolxaraq xəstəlik törədir.  Bəzi hallarda bazidosporlar əlavə tumurcuqlanma yolu ilə çoxalaraq konidilər  verir. Bunlar isə  xəstəlik əmələ gətirir. Xlamidosporların cücərməsi üçün optimal temeratur 23*S-25*S  sayılır. 15*S-18*S temperaturda  xlamidosporların cücərməsi zəifləyir. Temperatur 12*S  olduqda xlamidosporların  cücərməsi dayaır. Göbələk bitki qalıqlarında,toxumlarında  plamidospor halında qışlayır.  Xlamidosporlar quraqlıq şəraitində  4 ilə qədər  öz cücərmə qabliyətini saxlayır.
Qovuqlu sürmə  bitki orqanlarında  yerli xəstəlik törədir.Bu göbələkdə  diffuzmitsel inkişaf etmir. Xstəliyin inkişafı üçün  havada və torpaqda  rütubətin çox olması  zəruridir.  Xəstəliyə tutulmuş qarğıdalı  bitkisinin məhsulu  aşağı düşür və keyfiyyəti pisləşir.  Bitkilərdə xəstəlik güclü  inkişaf etdikdə  qıca əmələ gəlmir .Bitki orqanlarında əmələ gələn qovuqlar  insan və ya heyvan üçün zərərli sayılır.
Mübarizə tədbirləri: Əkin üçün sağlam toxum  seçilməlidir. Məhsul toplandıqdan sonra sahələrdə qalmış bitki qalıqlarını yığıb məhv etməli vəorada dərin şum aparılmalıdır.Bu zaman xlamidosporlar torpağın alt qatına düşərək tələf olur. Xəstəliyə qarşı davamlı sortlardan və hibridlərdən istifadə etmək lazımdır.
Vegetasiya dövründə əmələ gələn qovuqlara əllə toplayıb məhv etməli səpin qabağı toxumları qranazon 1 t toxuma 1.5 kq hesabı ilə və ya 80%li TMTD 1t toxuma 2 kq hesabı ilə pereparatlarla dezenfeksiya edilməlidir.Xəstəliyə qarşı 50%li TMTD preparatının 2%li suspenziyası ilə çiləmə aparılmalıdır.
100l suya 2 kq preparat qarışdırılmalıdır.Traktor çiləyicisi ilə 1 ha sahəyə 500l. Təyyarə ilə 150-200l dərman suspenziyası sərf olunur. Xəstəliyəqarşı çiləmə bitkilərin süpürgə əmələ gəlmə fazasında 10 gün qabaq aparılır.
     Toz sürmə
Toz sürmə xəstəliyi bitkilərin qıca və süpürgəsini zədələyərək tünd və ya qaramtıl  rəngli toz əmələ gətirir.
Toz qıcanın üzərində dənələr olan hissədə inkişaf edir. ilk dəfə qaramtıl toz üzərində ağ pərdə olur,sonra həmin pərdə dağılaraq  qaramtıl toz səpələnir. Bu toz göbələyin xlamidosporlarından ibarət olub xəstəliyi yayır. Qaramtıl toz süpürgədə də əmələ gəlir. Bu xəstəliyi sorosporuim Relianum göbələyi törədir. Xəstəliyin mənbəyi  toxum və torpaq sayılır. Xlamidosporlar toxumda və torpaqda qalıb, bitkilərin ilk inkişaf dövründə  onları yoluxuraraq xəstələndirir.
Toz sürmə xəstəliyi dənlərin süd yetişmə  dövründə meydana çıxır. Xəstəliyə tutulmuş bitkilər zəif inkişaf edir, qıcada dən olmur.
Mübarizə tədbirləri:  toxumlar səpin qabağı dezenfeksiya edilməlidir. Məhsul yığımıdan sonra sahədən  bitki qalıqlarını yığıb məhv edilməlidir. Sahə dərin şumlanmalıdır. Səpin üçün sağlam toxum seçilməlidir. Xəstəliyə qarşı davamlı sortlardan istifadə edilməlidir
Fuzarioz çürüməsi
Xəstəliyi Fusarium moniliforme scheld göbələyi  törədir. Bu göbələk bitkinin qıca və dənlərini  zədələyir.Xəstəliyə tutulmuş qıcada  dənlərin arasında  və dənlərdə ağ örtük,sonra isə çəhrayı  yastıqcalar inkişaf edir. Örtük göbələyim mitseli yastıqcıqlar isə  sporlardan ibarətdir.Göbələyin iki formada sporu əmələ gəlir. Mikrokonidi çubuq şəkilli və birhüceyrəli  olur. İkincisi isə makrokonidi aypara formalı  nisbətən  iri və çoxhüceyərəli olur. Bu sporlar  bir neçə dəfə təkrar əmələ gələrək xəstəliyin  geniş yayılmasına səbəb olur.  Göbələk qışı mistel və spor halında qıcada  və dənlərdə  keçirir. Xəstəlik sahədə dən yetişən  dövrdə, anbarda isə qıca və dən saxlanılan  müddətində inkişaf edir. Xəstəliyə tutulmuş dənlər çürüdüyündən səpildikdə  pis cücərti alınlr.
Belə sahələrdə bitkilər seyrək bitir.  Bəzi hallarda xəstəliyə tutulmuş cücərtilər soluxub tələf olur.
Mübarizə tədbirləri: Xəstəliyə qarşı  əsas mübarizə  dən və qıcanın normal  qaydada saxlanılmasıdır. Bu məqsədlə  toplanmış məhsul  anbarda yığılmazdan əvvəl dənlər normal rütubətə  çatdırılmalıdır.
Dənlərin rütubətliyi  14-15% olduqdan  sonra anbara yığılmalıdır.Dənlərdə rütubətlilik faizi artıq olduqda  fuzariz  və kif xəstəlikləri surətlə inkişaf edir. Dənlər saxlanılan müddətdə tez-tez nəzarət yoxlamaları aparılmalıdır. Çürümüş dənlər və qıcalar olarsa, sağalmalardan ayırmalı və yem üçün istifadə edilməlidir.
Anbarda temperatur 1-3*S arasında  dəyişməlidir. Temperaturun yüksək olmasına yol verilməlidir. Məhsul yığıldığdan sonra xəstə qıcaları sağlamlardan seçməli,bitki qalıqlarını sahədən  çıxarıb məhv etməli və əkin yeri   dərin şumlanmalıdır.
Xəstəliyə qarşı mübarizə məqsədilə toxumlar səpin qabağı qranozan merkuran və ya 80% li TMTD preparatları ilə dezenfeksiya edilməlidir. Bunun üçün  səpinqabağı toxumları qranizon 1t  toxuma  1,5 kq və ya80% li TMTD 1t toxuma 2 kq istifadə edilir.
14)Dənli-paxlalı bitkilərin  xəstəlikləri
Askoxitoz antraknız və fizoriz xəstəlikləri
Dənli paxlalı bitkilərdə ən geniş yayılmış xəstəliklərdən askositoz,antrokoz ,kok çürüməsi  fuzoriz , unlu şeh,perenosproz pas, bakteriyoz,virus vəs göztərmək olar.
Askositoz xəstəliyi
Bu xəstəlik AZərbaycanın büütün rayonlarında yayılmışdır. Noxud bəzi hallarda isə paxlaya ziyan verir. Xəstəliy bitkilərin torpaqüstü orqanlarını zədələyərək yarpaqlara açıq və tünd qonur dairə yaxud digər müxtəlif formalı  ləkələr əmələ gətirir.Qonur ləkələr bitkinin gövdəsində,budaqlarında,paxlasında və dənələrində də inkişaf edir.
Askozitoz xəstəliyin əsas xarakterik əlamıti ləkələrdə qara nöqtələrin piknidlərin törəməsidir. Piknidlər ləkələrdə dairə formasında düzülür və daxilində 2 hüceyrəli rəngsiz sporlar yerləşir. Həmin sporlar xəstəliyi yayır.Xəstəliyə tutulmuş yarpaqlar quruyur nəticədə assimilyasiya prosesi pozulur. Buda paxla və digər paxlalı bitkilərin dəninin eybəcərləşməsinə səbəb olur.Xəstəlikdən zədələnmiiş paxlalarda çox zaman dən əmələ gəlmir . Xəstələnmiş dənələrin un keyfiyyəti aşağı düşür,Cücərmə qabliyyəti zəifləyir,onlar asanlıqla askoxitor xəstəliyinə tutularaq tələf olur.
Xəstəlik bitkinin bütün vegetasiya dövründə inkişaf edərək ziyan verir.Askozitor xəstəliyinin törədici piknid v əmitsel halında bitki qalıqlarında və dənlırin üzərində qışlayır. Xəstəliy ən çox dənlər vasitısi ilə yayılır. Havada rütubət çox olduqda askozitor xəstəliyi şiddətlə inkişaf edir. Bu xəstəlik Ascochyta pisizibert və a.pinodes z.k.Jones göbələkləri törədir. HƏr 2 göbələyin konidlər piknidin daxilində əmələ gəlir və bir-birinə oxşayır. Bundan başka A.Pinvodes göbələyinin kisə mərhələsi  də məlumdur. Xəstəliyin təsirindən dəninn yem keyfiyyəti azalır. Toxumun cücərmı qabliyəti çox baxt itir. Məhsuldarlıq aşağı düşür.
Mübarizə tədbirləri: sıpin qabağı yəni 3-5 ay əvəvl  toxumları dezinfeksiya etməli , 1 ton toxuma 3-4 kq 80%li TMTD  və ya 4-6 kq 65%li fentiuram  qarışdırılır.  Dezenfeksiya toz halında  aparılır. Bəzi hallarda dərmanın  yapışqanlığını  artırmaq üçün toxumlar su ilə isladılmalıdır. 1ton toxuma 5 l su çilənməlidir.Noxud və başqa dənli-paxlalı bitkilər  taxıldan sonra  əkilərsə askozitoz  xəstəliyi  az olur. Torpağa kalium , fosfor gübrələrinin  verilməsi bitkilərdə xəstəliyə  qarşı davamlılığı artırır.
Məhsulun vaxtında toplanması ,bitki qalıqlarının sahədən çıxarılması,dənlərin quru və təmiz anbarlarda saxlanılması,normal qurudulması və rütubətliliyin 14-15 % ə çatdırılması,davamlı sortların əkilməsi əsas şərtdir.
Antraknoz xəstəliyi
Azərbaucanın dağlıq və dağətəyi ratonlarında lobya,noxud və lyupinnitkilərini zədələyir. Antraknoz bitkilərin torpaqustu hissəsini yarpaq, gövdə və dənələri zədələyir. Xəstəliyə tutulan bitkilərdə qəhvəyi qırmızı ləkələr əmələ gəlir.Cücərtilər də bu xəstəliyə tutula bilər.Rütubətli havada bitidəki ləkələrin üstündə dairəvi çəhrayi rəngli  göbələk sorlarından ibarət yastıqcıqlar inkişaf edir. Yarpaqlarda və gövdədə yarıqlar əmələ gəlir. Xəstəliyə tutulmuş paxlada və dənlərdə yaralar əmələ gəlir. zədələnmiş orqanlar eybəcərləşir. Dən çox zaman qaralaraq cücərmə qabliyyətini itirir,cücərtilər isə tələf olur.
Antraknoz xəstəliyini  colletotrichum  linbemuthianum göbələyi törədir. Göbələyin mitsei çox hüceyrəli,rəngsiz olub yerli xəstəlik əmələ gətirir. Konidlər konididaşıyanlar üzərində yerləşir.Xəstəlik konidlər vasitəsi ilə yayılır.Göbələk toxumlarda bitki qalıqlarında çitsel halında qışlayır.
Xəstəlik ilk dəfə bitkilərin toxumlarını yolxdurur. Bəzi hallarda mitsellə yolxmuş toxumlar torpağa düşdükdə çürüyür. Konidlər yağışla küləklə və həşaratla yayılır. Havada nisbi rütubət 100% və temperatur 20*S olduqda antraknoz xəstəliyi surətlə inkişaf edib geniş yayılır və bitkilərə böyük ziyan verir.
Mübarizə tədbirləri: əkin üçün sağlam toxum  seçmək lazımdır. Toxum sağlam tarladan tədarük edilməlidir. Toxum açıq və hava yaxşı cərəyan edən sahələrdə səpilməlidir. Məhsul yığımından sonra  bitki qalıqları  yığılıb məhv edilməlidir.Sahə dərin şumlanmalıdır. Lobyanı 2-3 il fasilədən  sonra əvvəlki yerinə səpmək olar. Torpağa kalium,fosfor gübrələri verilməsi, səpin  qabağı toxumalr  qranozan 1t toxuma 2 kq, TMTD- bir  ton toxuma 4kq və ya fentiuram  1t toxuma 3kq hesabı ilə pereparatları ilə dezenfeksiya edilməlidir. Xəstəliyin ilk nişanəsi  sahədə təsadüf edildikdə ona da 1%li bordo meyvəsi və ya 80%li  sineb preparatının 0,4%li suspenciyası ilə çiləmə  aparılmalıdır. Çiləmə 8-10 gündən bir  2-3 dəfə təkrar edilməlidir. Hər ha  sahəyə 400-600 l işçi məhlul sərf olunur.
     Fuzarioz xəstəliyi
Xəstəliyə dənli-paxlalı bitkilər tutulur. Bitkinin yarpaqları saralır,sonra quruyub vaxtsız tökülür. Xəstə bitkilərin kök boğazının  və gövdəsinin en kəsiyində  tünd-qonur rəngli ləkələr əmələ gəlir.Kök sistemi qonur  rəng alır və tələf olur. Rütubətli havalarda  kök boğazında və gövdədə ağ və ya çəhrayı  rəngli örtük yaranır. Bəzi hallarda  xəstəliyə paxla da tutulur. Paxlanın üzərində ağ və ya çəhrayı örtüklər törəyir, xəstə bitkilər toxum vermir. Ağ və çəhrayı örtüklər göbələyin  mitseli  və sporlardan ibarətdir. Bu xəstəliyi   Fuzarium oxysporium  schlasht ex Fr və Fazenaceum  sacı göbələkləri törədir. Furazioz xəstəliyi  bitkilərin qida borularının funksiyasını pozur. Odur ki, bitki torpaqdan su ala bilmir və soluxur
Xəstəlik bitkiləri bütün  vegetasiya dövründə zədələyir.Bu göbələklər torpaqda,bitki  qalıqlarında,toxumda  mitsel və xlamidospor  halında qışlayır. Xəstəlik  mikro və makro konidlərlə yayılır.
    Mübarizə tədbirləri: məhsul yığımından sonra sahədəki bitki qalıqlarını  yığıb məhv edməli  təmizlənməli və  yeri  dərin şumlanmalıdır. Növbəli əkin  dövriyyəsində dənli-paxlalı  bitkiləri  bir-birinin ardınca  əkməməli.Sağlam bitkilər olan  sahədə  toxum götürməli  səpin qabağı  toxumlar  dezinfeksiya  edilməlidir. 1t toxuma 3-4 kq  80%li  TMTD və ya 4-6 kq  65%li fenturom  qatışdırılır.
Dezinfeksiya toz halında  aparılır.Bəzi  hallarda dərmanının  yapışqanlığını  artırmaq üçün  toxumlar  su ilə isladılır. 1 t toxuma 5 l su  çilənməlidir.
15)Pambıq bitkisinin xəstəlikləri. Hommoz,kök çürüməsi, solma xəstəlikləri
Pambıq bitkisinin xəstəliklərindən hommoz,kök çürüməsi,soluxma (vilt),unlu şeh,makrosporioz,antraknoz,yarpaq qıvrılması və.s göstərmək olar.
         Hommoz xəstəliyi
Hommoz xəstəliyi Azərbaycanda pambıq əskilən rayonlarda geniş yayılaraq pambıq bitkilərinə böyük ziyan vurur.Xəstəlik bitkinin torpaq üstü orqanlarını  zədələyir.Xəstəlik yarpaqda əmələ gələrsə,yarpaq qozada təsadüf edilərsə qoza gövdədəd olarsa gövdə hommozu adlandırılır.Xəstəlik ilk dəfə ləpə yarpaqlarını zədələyib, açıq-yaşıl yağlı və sonra qara yağlı ləkələr əmələ gətirir. Yaşlı  yarpaqlarda qara yağlı  ləkələr künclü və bəzi hallarda isə damar boyunca inkişaf edir. Qoza hommoz xəstəliyində qoza üzərində ilk dəfə açıq yaşıl , yağlı sonra isə qara yağlı  ləkələr əmələ gətirir. Künclü və bəzi hallarda isə damar boyunca inkişaf edir. Zədələnmiş qozalar açılmır və çürüyür. Hommoz xəstəliyi liflərə də yolxaraq  sarı rəngli yapışqanlı maye,yəni kitrə axmasına səbəb olur. Liflər çürüyür və qozadan çıxmır.Xəstəliyə tutulmuş gövdədə qara yağlı ləkə əmələ gəlir. Toxuma dağılır, gövdə nazilir  və bitki zəif inkişaf edib ,qoza bağlamır.çox zaman gövdə qırılaraq bitki tələf olur.Hommoz xəstəliyini  Xanthomonas maliacearium Dovson bakteriyası törədir Hommoz xəstəliyi  bitkinin vegetasiya dövründə inkişaf edib yayılır.
Bitkilərin vegetasiya dövründə bakterya hüceyrə şirəsi ilə xaricə çıxıb külək,yağış damcısı və ya həşaratlarla yayılır.Bakterya bitkilərin mexaniki zədələnmiş hissələrinə və ya ağızcıqlarına düşüb onları yoluxdurur və  bitki qalıqlarında qışlayır. Torpağa düşmüş bakterya antoqonistlər  və bakterofaqlar tərəfində məhv edilir.
Bakterya toxumla torpağa düşüb,cücərtiləri zədələyir. Bitkilərin vegetasiya dövründə ilk cücərtilər xəstəliyin mənbəyi olur və sonra xəstəlik  yaşlı bitkilərə keçir. Bu xəstəlik  rütubətli havalarda  daha sürətli inkişaf edib panbıq bitkisinə  böyük ziyan verir. Hommoz xəstəliyinə tutulmuş  bitkilərin  məhsuldarlığı azalır və keyfiyyəti pisləşir.
12)Dənəli taxıl bitkilərində virus xəstəlikləri.Buğdanın zolaqlı mozaikası.Sarı cırtdan virus xəstəliyi.Arpanın yalançı cizgili virus xəstəliyi
Bitkilər virus xəstəliyinə tutlduqda onun orqanları zədələnir,rəngi dəyişir,qısaboylu olur,sünbüldə dənlər bəzən əmələ gəlmir və zəif inkişaf edir. Virus xəstəlikləri güçlü inkişaf etdikdə məhsuldarlıq xeyli aşağı düşür. Ölkəmizdə ən geniş yayılmış  virus xəstəliklərindən buğdanın mozaykası və zolaqlı mozaykası arpanın sarı cırtdan və yalançı cizgili virus xəstəliklərini  buna misal göstərə bilərik
Buğdanın mozaykası
Bu xəstəlk  payızlıq və yazlıq buğda  bitkisini zədələyir. Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin yarpaqlarında  açıq-sarı mxtəlif uzunluqda və enlikdə  zolaqlı ləkələr əmələ gəlir. Bəzi hallarda  yarpaqda açıq-yaşıl hissələr inkişaf edir. Mozayka xəstəliyinə tutulmuş bitkilər zəif inkişaf edir, boy atmır və kol halına düşür. Sünbüldə dən olmur.Bu xəstəliyi Tritcum virus 1 smith  törədir. Bitkilərin vegetasiya dövründə mozayka virusu zolaqlı şikatla yayılır. Virus bir çox alaq otlarında qışlayır.
Buğdanın zolaqlı mozaykası
 Bu xəstəliyə buğda,arpa,vələmir,qarğıdalı,kalış və yabanı taxıl bitkilərində təsadüf edilir. Zolaqlı mozayka xəstəliyi ən çox payızlıq buğdanı zədələyərək,yarpaqlarda damar boyunca açıq yaşıl cizgili  və ya zolaqlı ləkələr əmələ gətirir.Tədricən ləkələr iriləşir , yarpaq saralır və  məhv olur. Xəstə bitkilər zəif inkişaf edir və boy atmır,bar gövdəsinin inkişafı  dayanır. Bəzən bar verən gövdələrdə də dən arıq olur.
Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin məhsulu azalır,keyfiyyəti isə pisləşir.Zolaqlı mizayka gənə vasitəsi ilə yayılır. Gənə bitkilərdə şirə sorarkən xəstə bitkinin şirəsini sağlam bitkiyə keçirir ki bu da bitkinin yolxmasına səbəb olur.  Virus gənənin yumurtasında qışlayır. Törədici toxumla və torpaq vasitəsilə bitkilərə keçə bilmir.
Sarı cırtdan virus xəstəliyi
Bu xəstəliyə arpa  buğda və vələmir bitkilərində rat gəlinir. Arpa yarpaqlarında  parlaq-sarı ləkələr əmələ gəlir. Həmin ləkələr yarpağın kənarında uc hissədən aşağıya doğru inkişaf edir.  Xəstəliyə tutlmuş bitkilər  qısaboylu olub,çox halda sümbül əmələ gətirmir və  kök sisteminin inkişafı zəifləyir. Belə xəstəlik buğdanın cücərtilərini zədələyib saraldır,bitkinin inkişafını zəiflədir və məhsudarlığı azaldır. Virus xəstə bitkilərdən sağlam bitkilərə mənənə vasitəsi ilə keçir.Belə ki mənənə xəstə bitkilərin şirəsini sorur və bu zaman sağlam bitkilərdən də şirə sorarkən onları da yolxdurur. Törədici alaq otlarında qışlayır,ikinci ildə bitkiləri xəstələndirir. Bu xəstəlik toxumla və mexaniki yolla bitkilərə keçə bilmir.
Arpanın yalançı cizgili virus xəstəliyi
Bu xəstəliyə arpa buğdada və  qarğıdalıda təsadüf edilir.  Aranın yarpaqlarında  açıq yaşıl və ya sarı  cizgili ləkələr əmələ gəlir.Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin inkişafı zəifləyir. Yarpaqların üzərində açıq sarı və ya ağ zolaqlı ləkələr inkişaf edir. Bəzən xəstə yarpaqlar tam ağarır.
Mübarizə tədbirləri: virus xəstəliyini yayan həşaratlara və alaq otlarına  qarşı müntəzəm mübarizə aparılmalıdır.Əkin üçün davamlı sortlardan istifadə edilməlidir. Məhsul yığımından sonra sahə dərin şumlanmalı , ora azot, fosfor,kalium gübrələri verilməlidir.  Bu tədbirlər xəstəlilərin azalmasına  səbəb olur.
13)QArğıddalı bitkisinin xəstəlikləri
Qovuqlu sürmə ,toz sürmə ,fuzarioz sürməsi.
Qarğıdalı bitkisinin xəstəliklərinə vegetasiya müddətində həm dən və ya qıcanın saxlanılan dövründə təsadüf edilir.
Qarğıdalı ən geniş yayılmış xəstəliklərindən :qovuqlu və toz sürmə ,fuzariz çürməsi,niqrosprios,helmintospiros,diplodioz,pas,toxumların kif xəstəliyi,bakteriyaz və virus  xəsətliklərin göstərmək olar.
    Qovuqlu sürmə
Bu xəstəlik AZərbaycanda geniş yayılaraq qarğıdalı bitkisinə böyük ziyan verir. Xəstəlik bitkinin torpaq üstü orqanlarını zədələyərək qovuqlar və ya fıralar əmələ gətirir.Qovuqların dometri 15 sm və daha çox ola bilir. Onlar spor yığımından ibrət olub,ilk dəfə ağ rəngdə, şirəsi isə bozumtul ağ, nəhayət açığ qara rəngdə olur. Xəstəlik ilk dəfə yarpaq qınlarında və gövdədə ,sonra isə yarpaqda,süpürgədə,dəndə və qıcada əmələ gəlir. Qovuqlu sürmə xəstəliyin Ustilaqo zeae ringer göbələyi törədir.  Xəstəlik bitkilərin bütün  vegetasiya dövründə inkişaf edir.  Bu dövürdə qovuqlar partlayır və içərisində olan külli miqdarda  xlamidosporlar  xaricə çıxıb,küləklə  yayılaraq sağlam bitkilərin üzərinə düşüb onları xəstələndirir.
Xlamidosporlar damcı suda bir  neçə saatdan sonra cücərib  bazidi və bazidiosporlar verir.  Bu sporlara bitkilərə yolxaraq xəstəlik törədir.  Bəzi hallarda bazidosporlar əlavə tumurcuqlanma yolu ilə çoxalaraq konidilər  verir. Bunlar isə  xəstəlik əmələ gətirir. Xlamidosporların cücərməsi üçün optimal temeratur 23*S-25*S  sayılır. 15*S-18*S temperaturda  xlamidosporların cücərməsi zəifləyir. Temperatur 12*S  olduqda xlamidosporların  cücərməsi dayaır. Göbələk bitki qalıqlarında,toxumlarında  plamidospor halında qışlayır.  Xlamidosporlar quraqlıq şəraitində  4 ilə qədər  öz cücərmə qabliyətini saxlayır.
Qovuqlu sürmə  bitki orqanlarında  yerli xəstəlik törədir.Bu göbələkdə  diffuzmitsel inkişaf etmir. Xstəliyin inkişafı üçün  havada və torpaqda  rütubətin çox olması  zəruridir.  Xəstəliyə tutulmuş qarğıdalı  bitkisinin məhsulu  aşağı düşür və keyfiyyəti pisləşir.  Bitkilərdə xəstəlik güclü  inkişaf etdikdə  qıca əmələ gəlmir .Bitki orqanlarında əmələ gələn qovuqlar  insan və ya heyvan üçün zərərli sayılır.
Mübarizə tədbirləri: Əkin üçün sağlam toxum  seçilməlidir. Məhsul toplandıqdan sonra sahələrdə qalmış bitki qalıqlarını yığıb məhv etməli vəorada dərin şum aparılmalıdır.Bu zaman xlamidosporlar torpağın alt qatına düşərək tələf olur. Xəstəliyə qarşı davamlı sortlardan və hibridlərdən istifadə etmək lazımdır.
Vegetasiya dövründə əmələ gələn qovuqlara əllə toplayıb məhv etməli səpin qabağı toxumları qranazon 1 t toxuma 1.5 kq hesabı ilə və ya 80%li TMTD 1t toxuma 2 kq hesabı ilə pereparatlarla dezenfeksiya edilməlidir.Xəstəliyə qarşı 50%li TMTD preparatının 2%li suspenziyası ilə çiləmə aparılmalıdır.
100l suya 2 kq preparat qarışdırılmalıdır.Traktor çiləyicisi ilə 1 ha sahəyə 500l. Təyyarə ilə 150-200l dərman suspenziyası sərf olunur. Xəstəliyəqarşı çiləmə bitkilərin süpürgə əmələ gəlmə fazasında 10 gün qabaq aparılır.
     Toz sürmə
Toz sürmə xəstəliyi bitkilərin qıca və süpürgəsini zədələyərək tünd və ya qaramtıl  rəngli toz əmələ gətirir.
Toz qıcanın üzərində dənələr olan hissədə inkişaf edir. ilk dəfə qaramtıl toz üzərində ağ pərdə olur,sonra həmin pərdə dağılaraq  qaramtıl toz səpələnir. Bu toz göbələyin xlamidosporlarından ibarət olub xəstəliyi yayır. Qaramtıl toz süpürgədə də əmələ gəlir. Bu xəstəliyi sorosporuim Relianum göbələyi törədir. Xəstəliyin mənbəyi  toxum və torpaq sayılır. Xlamidosporlar toxumda və torpaqda qalıb, bitkilərin ilk inkişaf dövründə  onları yoluxuraraq xəstələndirir.
Toz sürmə xəstəliyi dənlərin süd yetişmə  dövründə meydana çıxır. Xəstəliyə tutulmuş bitkilər zəif inkişaf edir, qıcada dən olmur.
Mübarizə tədbirləri:  toxumlar səpin qabağı dezenfeksiya edilməlidir. Məhsul yığımıdan sonra sahədən  bitki qalıqlarını yığıb məhv edilməlidir. Sahə dərin şumlanmalıdır. Səpin üçün sağlam toxum seçilməlidir. Xəstəliyə qarşı davamlı sortlardan istifadə edilməlidir
Fuzarioz çürüməsi
Xəstəliyi Fusarium moniliforme scheld göbələyi  törədir. Bu göbələk bitkinin qıca və dənlərini  zədələyir.Xəstəliyə tutulmuş qıcada  dənlərin arasında  və dənlərdə ağ örtük,sonra isə çəhrayı  yastıqcalar inkişaf edir. Örtük göbələyim mitseli yastıqcıqlar isə  sporlardan ibarətdir.Göbələyin iki formada sporu əmələ gəlir. Mikrokonidi çubuq şəkilli və birhüceyrəli  olur. İkincisi isə makrokonidi aypara formalı  nisbətən  iri və çoxhüceyərəli olur. Bu sporlar  bir neçə dəfə təkrar əmələ gələrək xəstəliyin  geniş yayılmasına səbəb olur.  Göbələk qışı mistel və spor halında qıcada  və dənlərdə  keçirir. Xəstəlik sahədə dən yetişən  dövrdə, anbarda isə qıca və dən saxlanılan  müddətində inkişaf edir. Xəstəliyə tutulmuş dənlər çürüdüyündən səpildikdə  pis cücərti alınlr.
Belə sahələrdə bitkilər seyrək bitir.  Bəzi hallarda xəstəliyə tutulmuş cücərtilər soluxub tələf olur.
Mübarizə tədbirləri: Xəstəliyə qarşı  əsas mübarizə  dən və qıcanın normal  qaydada saxlanılmasıdır. Bu məqsədlə  toplanmış məhsul  anbarda yığılmazdan əvvəl dənlər normal rütubətə  çatdırılmalıdır.
Dənlərin rütubətliyi  14-15% olduqdan  sonra anbara yığılmalıdır.Dənlərdə rütubətlilik faizi artıq olduqda  fuzariz  və kif xəstəlikləri surətlə inkişaf edir. Dənlər saxlanılan müddətdə tez-tez nəzarət yoxlamaları aparılmalıdır. Çürümüş dənlər və qıcalar olarsa, sağalmalardan ayırmalı və yem üçün istifadə edilməlidir.
Anbarda temperatur 1-3*S arasında  dəyişməlidir. Temperaturun yüksək olmasına yol verilməlidir. Məhsul yığıldığdan sonra xəstə qıcaları sağlamlardan seçməli,bitki qalıqlarını sahədən  çıxarıb məhv etməli və əkin yeri   dərin şumlanmalıdır.
Xəstəliyə qarşı mübarizə məqsədilə toxumlar səpin qabağı qranozan merkuran və ya 80% li TMTD preparatları ilə dezenfeksiya edilməlidir. Bunun üçün  səpinqabağı toxumları qranizon 1t  toxuma  1,5 kq və ya80% li TMTD 1t toxuma 2 kq istifadə edilir.
14)Dənli-paxlalı bitkilərin  xəstəlikləri
Askoxitoz antraknız və fizoriz xəstəlikləri
Dənli paxlalı bitkilərdə ən geniş yayılmış xəstəliklərdən askositoz,antrokoz ,kok çürüməsi  fuzoriz , unlu şeh,perenosproz pas, bakteriyoz,virus vəs göztərmək olar.
Askositoz xəstəliyi
Bu xəstəlik AZərbaycanın büütün rayonlarında yayılmışdır. Noxud bəzi hallarda isə paxlaya ziyan verir. Xəstəliy bitkilərin torpaqüstü orqanlarını zədələyərək yarpaqlara açıq və tünd qonur dairə yaxud digər müxtəlif formalı  ləkələr əmələ gətirir.Qonur ləkələr bitkinin gövdəsində,budaqlarında,paxlasında və dənələrində də inkişaf edir.
Askozitoz xəstəliyin əsas xarakterik əlamıti ləkələrdə qara nöqtələrin piknidlərin törəməsidir. Piknidlər ləkələrdə dairə formasında düzülür və daxilində 2 hüceyrəli rəngsiz sporlar yerləşir. Həmin sporlar xəstəliyi yayır.Xəstəliyə tutulmuş yarpaqlar quruyur nəticədə assimilyasiya prosesi pozulur. Buda paxla və digər paxlalı bitkilərin dəninin eybəcərləşməsinə səbəb olur.Xəstəlikdən zədələnmiiş paxlalarda çox zaman dən əmələ gəlmir . Xəstələnmiş dənələrin un keyfiyyəti aşağı düşür,Cücərmə qabliyyəti zəifləyir,onlar asanlıqla askoxitor xəstəliyinə tutularaq tələf olur.
Xəstəlik bitkinin bütün vegetasiya dövründə inkişaf edərək ziyan verir.Askozitor xəstəliyinin törədici piknid v əmitsel halında bitki qalıqlarında və dənlırin üzərində qışlayır. Xəstəliy ən çox dənlər vasitısi ilə yayılır. Havada rütubət çox olduqda askozitor xəstəliyi şiddətlə inkişaf edir. Bu xəstəlik Ascochyta pisizibert və a.pinodes z.k.Jones göbələkləri törədir. HƏr 2 göbələyin konidlər piknidin daxilində əmələ gəlir və bir-birinə oxşayır. Bundan başka A.Pinvodes göbələyinin kisə mərhələsi  də məlumdur. Xəstəliyin təsirindən dəninn yem keyfiyyəti azalır. Toxumun cücərmı qabliyəti çox baxt itir. Məhsuldarlıq aşağı düşür.
Mübarizə tədbirləri: sıpin qabağı yəni 3-5 ay əvəvl  toxumları dezinfeksiya etməli , 1 ton toxuma 3-4 kq 80%li TMTD  və ya 4-6 kq 65%li fentiuram  qarışdırılır.  Dezenfeksiya toz halında  aparılır. Bəzi hallarda dərmanın  yapışqanlığını  artırmaq üçün toxumlar su ilə isladılmalıdır. 1ton toxuma 5 l su çilənməlidir.Noxud və başqa dənli-paxlalı bitkilər  taxıldan sonra  əkilərsə askozitoz  xəstəliyi  az olur. Torpağa kalium , fosfor gübrələrinin  verilməsi bitkilərdə xəstəliyə  qarşı davamlılığı artırır.
Məhsulun vaxtında toplanması ,bitki qalıqlarının sahədən çıxarılması,dənlərin quru və təmiz anbarlarda saxlanılması,normal qurudulması və rütubətliliyin 14-15 % ə çatdırılması,davamlı sortların əkilməsi əsas şərtdir.
Antraknoz xəstəliyi
Azərbaucanın dağlıq və dağətəyi ratonlarında lobya,noxud və lyupinnitkilərini zədələyir. Antraknoz bitkilərin torpaqustu hissəsini yarpaq, gövdə və dənələri zədələyir. Xəstəliyə tutulan bitkilərdə qəhvəyi qırmızı ləkələr əmələ gəlir.Cücərtilər də bu xəstəliyə tutula bilər.Rütubətli havada bitidəki ləkələrin üstündə dairəvi çəhrayi rəngli  göbələk sorlarından ibarət yastıqcıqlar inkişaf edir. Yarpaqlarda və gövdədə yarıqlar əmələ gəlir. Xəstəliyə tutulmuş paxlada və dənlərdə yaralar əmələ gəlir. zədələnmiş orqanlar eybəcərləşir. Dən çox zaman qaralaraq cücərmə qabliyyətini itirir,cücərtilər isə tələf olur.
Antraknoz xəstəliyini  colletotrichum  linbemuthianum göbələyi törədir. Göbələyin mitsei çox hüceyrəli,rəngsiz olub yerli xəstəlik əmələ gətirir. Konidlər konididaşıyanlar üzərində yerləşir.Xəstəlik konidlər vasitəsi ilə yayılır.Göbələk toxumlarda bitki qalıqlarında çitsel halında qışlayır.
Xəstəlik ilk dəfə bitkilərin toxumlarını yolxdurur. Bəzi hallarda mitsellə yolxmuş toxumlar torpağa düşdükdə çürüyür. Konidlər yağışla küləklə və həşaratla yayılır. Havada nisbi rütubət 100% və temperatur 20*S olduqda antraknoz xəstəliyi surətlə inkişaf edib geniş yayılır və bitkilərə böyük ziyan verir.
Mübarizə tədbirləri: əkin üçün sağlam toxum  seçmək lazımdır. Toxum sağlam tarladan tədarük edilməlidir. Toxum açıq və hava yaxşı cərəyan edən sahələrdə səpilməlidir. Məhsul yığımından sonra  bitki qalıqları  yığılıb məhv edilməlidir.Sahə dərin şumlanmalıdır. Lobyanı 2-3 il fasilədən  sonra əvvəlki yerinə səpmək olar. Torpağa kalium,fosfor gübrələri verilməsi, səpin  qabağı toxumalr  qranozan 1t toxuma 2 kq, TMTD- bir  ton toxuma 4kq və ya fentiuram  1t toxuma 3kq hesabı ilə pereparatları ilə dezenfeksiya edilməlidir. Xəstəliyin ilk nişanəsi  sahədə təsadüf edildikdə ona da 1%li bordo meyvəsi və ya 80%li  sineb preparatının 0,4%li suspenciyası ilə çiləmə  aparılmalıdır. Çiləmə 8-10 gündən bir  2-3 dəfə təkrar edilməlidir. Hər ha  sahəyə 400-600 l işçi məhlul sərf olunur.
     Fuzarioz xəstəliyi
Xəstəliyə dənli-paxlalı bitkilər tutulur. Bitkinin yarpaqları saralır,sonra quruyub vaxtsız tökülür. Xəstə bitkilərin kök boğazının  və gövdəsinin en kəsiyində  tünd-qonur rəngli ləkələr əmələ gəlir.Kök sistemi qonur  rəng alır və tələf olur. Rütubətli havalarda  kök boğazında və gövdədə ağ və ya çəhrayı  rəngli örtük yaranır. Bəzi hallarda  xəstəliyə paxla da tutulur. Paxlanın üzərində ağ və ya çəhrayı örtüklər törəyir, xəstə bitkilər toxum vermir. Ağ və çəhrayı örtüklər göbələyin  mitseli  və sporlardan ibarətdir. Bu xəstəliyi   Fuzarium oxysporium  schlasht ex Fr və Fazenaceum  sacı göbələkləri törədir. Furazioz xəstəliyi  bitkilərin qida borularının funksiyasını pozur. Odur ki, bitki torpaqdan su ala bilmir və soluxur
Xəstəlik bitkiləri bütün  vegetasiya dövründə zədələyir.Bu göbələklər torpaqda,bitki  qalıqlarında,toxumda  mitsel və xlamidospor  halında qışlayır. Xəstəlik  mikro və makro konidlərlə yayılır.
    Mübarizə tədbirləri: məhsul yığımından sonra sahədəki bitki qalıqlarını  yığıb məhv edməli  təmizlənməli və  yeri  dərin şumlanmalıdır. Növbəli əkin  dövriyyəsində dənli-paxlalı  bitkiləri  bir-birinin ardınca  əkməməli.Sağlam bitkilər olan  sahədə  toxum götürməli  səpin qabağı  toxumlar  dezinfeksiya  edilməlidir. 1t toxuma 3-4 kq  80%li  TMTD və ya 4-6 kq  65%li fenturom  qatışdırılır.
Dezinfeksiya toz halında  aparılır.Bəzi  hallarda dərmanının  yapışqanlığını  artırmaq üçün  toxumlar  su ilə isladılır. 1 t toxuma 5 l su  çilənməlidir.
15)Pambıq bitkisinin xəstəlikləri. Hommoz,kök çürüməsi, solma xəstəlikləri
Pambıq bitkisinin xəstəliklərindən hommoz,kök çürüməsi,soluxma (vilt),unlu şeh,makrosporioz,antraknoz,yarpaq qıvrılması və.s göstərmək olar.
         Hommoz xəstəliyi
Hommoz xəstəliyi Azərbaycanda pambıq əskilən rayonlarda geniş yayılaraq pambıq bitkilərinə böyük ziyan vurur.Xəstəlik bitkinin torpaq üstü orqanlarını  zədələyir.Xəstəlik yarpaqda əmələ gələrsə,yarpaq qozada təsadüf edilərsə qoza gövdədəd olarsa gövdə hommozu adlandırılır.Xəstəlik ilk dəfə ləpə yarpaqlarını zədələyib, açıq-yaşıl yağlı və sonra qara yağlı ləkələr əmələ gətirir. Yaşlı  yarpaqlarda qara yağlı  ləkələr künclü və bəzi hallarda isə damar boyunca inkişaf edir. Qoza hommoz xəstəliyində qoza üzərində ilk dəfə açıq yaşıl , yağlı sonra isə qara yağlı  ləkələr əmələ gətirir. Künclü və bəzi hallarda isə damar boyunca inkişaf edir. Zədələnmiş qozalar açılmır və çürüyür. Hommoz xəstəliyi liflərə də yolxaraq  sarı rəngli yapışqanlı maye,yəni kitrə axmasına səbəb olur. Liflər çürüyür və qozadan çıxmır.Xəstəliyə tutulmuş gövdədə qara yağlı ləkə əmələ gəlir. Toxuma dağılır, gövdə nazilir  və bitki zəif inkişaf edib ,qoza bağlamır.çox zaman gövdə qırılaraq bitki tələf olur.Hommoz xəstəliyini  Xanthomonas maliacearium Dovson bakteriyası törədir Hommoz xəstəliyi  bitkinin vegetasiya dövründə inkişaf edib yayılır.
Bitkilərin vegetasiya dövründə bakterya hüceyrə şirəsi ilə xaricə çıxıb külək,yağış damcısı və ya həşaratlarla yayılır.Bakterya bitkilərin mexaniki zədələnmiş hissələrinə və ya ağızcıqlarına düşüb onları yoluxdurur və  bitki qalıqlarında qışlayır. Torpağa düşmüş bakterya antoqonistlər  və bakterofaqlar tərəfində məhv edilir.
Bakterya toxumla torpağa düşüb,cücərtiləri zədələyir. Bitkilərin vegetasiya dövründə ilk cücərtilər xəstəliyin mənbəyi olur və sonra xəstəlik  yaşlı bitkilərə keçir. Bu xəstəlik  rütubətli havalarda  daha sürətli inkişaf edib panbıq bitkisinə  böyük ziyan verir. Hommoz xəstəliyinə tutulmuş  bitkilərin  məhsuldarlığı azalır və keyfiyyəti pisləşir.
Mübarizə tədbirləri.toxumlar səpinqabağı mis-xlorfenolyat və ya fenturam preparatları ilə dezinfeksiya edilməlidir. Hər ton toxuma 8-10kq mis-xlorfenolyat və ya 10-12 kq fentiuram preparatı qarışdırılır. Pambıq toxumlarının delintirovka lütləşdirmə və sortirovka edilməsi hommoz xəstəliyinin azalmasına səbəb olur. Xəstəliyə qarşı davamlı sortların toxumunu əkməli məhsul toplandıqdan sonra bitki qalıqları sahədən təmizlənməli və yeri dərin şumlamalı sağlam toxum materialı tədarük edilməlidir. Torpağa verilən gübrələr də hommoz xəstəliyini azaldır. Bitkilərin cücərti dövründə güclü xəstəliyə tutulanları kökündən çıxarıb kənar etməli və ya torpağa basdırılmalıdır. Pambıq sahələrində qış suvarması apardıqda bakteriyalar  tez tələfolur.
Kök çürüməsi.bu xəstəlik Azərbaycanda geniş yayılıb pambıq bitkisinə xseyli ziyan verir.ağır gilli qaysaqlı və şoran torpaqlarda xəstəliyə daha çox rast gəlinir. Kök çürümə xəstəliyi toxumların cücərti dövründən bitkilərin 3-4 yarpaq əmələgəlmə müddətinə  qədər inkişafedir. Kök boğazı nazilir kök sistemi zəif inkişaf edir toxuma dağılır. Xəstəliyə tutulmuş bitkilər torpaqdan asan çxır. Bu xəstəliyi Rhizoctonia aderholdii Kolasch göbələyi törədir.
Göbələyin mitseli qonur rəngli çoxhüceyrəli olub yalançı sklerosiyalar əmələ gətirir. Bu törədicinin inkişafında bazıdıal dövrü Hypochpus aderholdii göbələyidir. Xəstəliyin inkişaflnda bu göbələyin elə birrolu olmur.kök çürümə xəstəliyinin əmələ gəlməsində bir çox torpaq göbələkləri birlikdə iştirak edir. Xəstəlik sahədə çox zaman aqrotexniki tədbirlərin aşağı səvviyyəsində aparılmasından yaranır.xüsusilə yaz aylarında toxum səpilən dövürdə yağışların yağması və havaların soyuq olması kök çürümə xəstəliyinin daha sürətli inkişaf etməsinə səbəb olur.
Mübarizə tədbirləri. Pambıq əkiləcək sahələrdə torpaq vaxtında şumlanmalı dondurma suvarması aparılmalı torpağın səthi hamarlanmalıdı. O bərabər miqdarda rütubətlənsin.
Solma vilt xəstəliyi.
Vilt xəstəliyi geniş yayılaraq pambıq bitkisinin ən qorxulu xəstəliyi hesab edilir. Vilt xəstəliyinə bitkinin qönçələnmə fazasında rast gəlinir. Və vegetasiyasının sonuna qədər inkişaf edir. Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin yarpaqlarının damarları arasında əvvəlcə solğun sarı sonra qonur rəngli lələklər törəyir. Vilt xəstəliyi ilk dəfə aşağı sonra isə yuxarı yaruslarsa yerləşən yarpaqlara keçir. Belə bitkilər çılpaq qalır. Pambıqda vilt xəstəliyini vertcillium daliac Kleb göbələyi törədir. Vilt xəstəliyini törədən göbələk torpaqda yaşayaraq bitkilərin kök sisteminə yoluxur gövdəyə keçərək qida borularına yayılır. Göbələyin mitseli bitkilərin budaqlarında yarpağın saplağında və damarlarına da olur. Xəstəliyə tutulmuş bitkilərdə fizioloji proseslər pozulur. Suyun ehtiyatı azalır transpirasiya normal getmir. Hüceyrədə təzyiq dəyişir fotosintez azalır karbohidratlarda məhsuldarlıq o qədər çox azalır.
Mübarizə tədbirləri. Məhsul toplandıqdan sonra sahələr bitki qalıqlarından qoza payından təmizlənməli və yeri dərin şumlamalıdır. Pambıq tarlalarında peyin yaxşı çürümüş halda verilməlidir. Torpağın kalium gübrəsi verilməli alaq otları ilə arasıkəsilmədən mübarizə aparılmalıdır. Pambıq bitkisini növbəti əkin dövriyəsində yoncadan sonra əkmək lazımdır. Yonca bitkisi əkilən torpaqlarda viltin törədicisi inkişaf edə bilmir. Bir tarlaya bir neçə il pambıq əkilməsi vilt törədicisinin torpaqda artmasına səbəb olur. Qış aratı vilt törədicisinin inkişafını dayandırır.
Tütün bitkisinin xəstəlikləri Qara ayaq qara çürüməsi və mozaika xəstəlikləri.
+tütn bitkisində ən geniş yayılmış qara ayaq kökün qara çürüməsi perenosporioz unlu şeh bakterial ryabuxa virus xəstəlikləri və s göstərmək olar.
Qara ayaq xəstəliyi. Azərbaycanda qara ayaq xəstəliyi geniş yayılaraq tütün bitkisinə böyük ziyan vurur. Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin kök boğazı nazilir qaralır toxuma dağılır və şitillər yerə yıxılaraq soluxur. Qara ayaq xəstəliyi bir çox göbələklər tərəfindən törədilir. Bunlardan Pytihum barianum hessa Rhizoctonia solani kuhn R.aderholdii koloch bəzi hallarda isə zədələnmiş şitillərdə Fusarium göbələklərinə təsadüf edilir. Bu göbələklər şitilliyin torpağında yaşayaraq vospor sklerosiya və mitsel halında qışı keçirib xəstəlik törədir. Xəstəliyi törədən göbələklər üçün eyni koloji amillər tələb olunur. Şitilliyin torpağında rütubətlik artıq dərəcədə olduqda qara ayaq xəstəliyi şiddətli inkişaf edir. Bu göbələklər yarım parazit həyatı keçirərək tütündən başqa bir çoc bitkiləri xəstələndirir.
Mübarizə tədbirləri.
Xəstəliyə qarşı mübarizə tədbirləri şitillikdə aparılır. Hər il şitilliyin torpağı dəyişdirilməlidir. O müntəzəm olaraq termiki və ya kimyəvi üsullarla dezinfeksiya edilməlidir. Termiki üsulda torpaq elektrik prçləri buxar isti su və ya günəş şüaları ilə qızdırılır onda qışlayan sporlar məhv edilir. Torpağın kimyəvi üsulda dezinfeksiya edilməsində formalin xlorlu əhəng karbotion və s preparatlardan istifadə olunur.  Torpağı dezibnfeksiya etmək üçün 1l 40% li formalin 100 l su ilə qatılaşdırır. Hər 1m2 sahəyə 20-25 l məhlul çilənir. Xlorlu əhəng isə 1m2sahəyə 60qr sərf olunur. Karbotion ilə şitilliyin torpağı səpindən 30 gün qabaq işlənilir. Orta temperatur 10 dərəcə selsi rütubət isə 10-50% olmalıdır. Karbotionun rütubət isə 6% li məhlulu hazırlanıb hər 1m2sahəyə 10 l çilənir. Xəstəlik şitillikdə olduqda ora 0.5 % li bordo meyvəsi və ya 80% li sinebin 0.3% li susoenziyası ilə çiləmə aparılmalıdır. Şitilliyin torpağında yüksək rütubətlik yaratmamaq üçün ora tez tez havalandırılmalıdır.
Kökün qara çürüməsi.
Bu xəstəlik Azərbaycanın bütün rayonlarlında tütün bitkisinə ziyan verir. Bu xəstəlik həm şitillikdə qara ayaq xəstəliyi ilə bir vaxtdav həm də açıq sahədə bitkiləıri zədələyir. Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin kök sistemi qaralır nazilir və çürüyür. Belə bitkilər zəif inkişaf edir. Yarpaqları saralır bəzən də inkişafı dayanaraq məhv olur. Xəstəliyi Thielviopsis basikola Fevr göbələyi törədir. Göbələyin mitseli çoxhücetrəli ilk dəfə rəngin və sonra isə qonur rəngli olur. Xladimosporlar nisbətən iri tünd qəhvəyi rəngli çəllək formalı olur. Kondilər rəngsiz silindirvari xırda olub kondidaşıyanlar üzərində əmələ gəlir. Zədələnmiş bitkilərin kök sistemində göbələyin mitseli və sporları örtük şəklində inkişaf edir. Sporlar mexaniki zədələnmiş kök sisteminə yoluxur.bunun üçün 1m2sahəyə 60 qr xlorlu əhəng sərf olunur. Və ya karbohition ilə şitilliyin torpağı səpindən 30gün qabaq işlənir. Onda temperatur 10 dərəcə selsi rütubət isə 40-50% olmalıdır. Karbotionun 6% li məhlulu hazırlanıb gər 1msahəyə 10 l çilənir. Xəstəlik şitillikdə olduqda ora 0.5 % li bordo mayesi və ya 80% li sinebin 0.3 % li suspenziyası ilə çiləmə aparılmalıdır.
Mozayka xəstəliyi.
Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin yarpaqlarında tünd yaşıl və açıq yaşıl ləkələr əmələ gəlir. Yaşıl bitkilərin yarpaqlarında ləkələr quruyur və ya ağ rəng alır. Zədələnmiş cavan yarpaqlarda isə sarı ləkələr əmələ gəlir. Belə bitkilər zəif inkişaf edib təpə hissəsindən quruyur. Bu xəstəliyi Nikotianavirus snith törədir. Mozayka xəstəliyi bitkilərin şirəsi ilə yayılır. Virus bitki qalıqlarında qışlayır. Bitkilərin vegetasiyan dövründə xəstəlik k-təsərrüfatı alətləri insan və s xəstəlikı\ərə yayılır. Xəstə yarpaqlar sağlamlara toxunduqda o da yoluxur. Xəstəlik isti havalarda daha şiddətli artaraq bitkilərə xeyli ziyan verir.
Mübarizə tədbirləri.
Şitilliyin çərçivələri və k-t alətləri 40% li formalinin 1:25 nisbətində məhlulu ilə dezinfeksiya edilməlidir. Vegetasiya müdətində müntəzəm olaraq sahədən xəstə yarpaqlar yığılıb məhv edilməlidir. Məhsul yığılandan sonra mövsüm sonunda bitki qalıqları sahədən təmizlənməli və yeri dərin şumlanmalıdır. əkin üçün xəstəliyə davamlı sortlardan istifadə edilməlidir.
Kartof bitkisinin xəstəlikləri fitoftora xərçəng qırışıqlı və ya zolaqlı mozayka stolbur solması xəstəlikləri
Kartof bitkisində fitofora xərçəng dəmgil makrospiroz solma yumruların quru və yaş çürüməsi qara ayaq həlqəvi çürümə virus və s, xəstəliklər baş verə bilir.
Fitoftora xəstəliyi
Bu xəstəlik Azərbaycanın hər yerində geniş yayılaraq kartof bitkisinə xeyli ziyan verir. Yüksək rütubətli iqlim şəraitinə malik olan rayonlarda daha geniş yayılmışdır. Xəstəlik bitkilərin torpaqüstü hissəsini və kök yumrularını zədələyir. Xəstəliyə tutulmuş yarpaqların üst səthində nisbətən iri tünd qonur ləkələr alt səthində isə ləkəkər olan yerlərdə ağ örtük inkişaf edir. Kartof yumrusunda tünd qonur azca batıq ləkələr müşahidə olunur. Tünd  qonur ləkələr yumrunun daxili hissəsinə keçir.
Fitoftora xəstəliyi şiddətlə inkişaf etdikdə bitkilərin torpaq üstü hissəsi qonurlaşır, qaralır və tələf olur. Torpaqda rutubətlilik olarsa yumrular üzərində ağ örtük inkişaf edir. Yarpaqlarda yumrularda əmələ gələn ağ örtük göbələyin zoosporangidaşıyanından və zoosporlarından təşkil olunur. Göbələyin mitseli bitkinin daxili hissəsində hüceyrələrin arasında artır. Xəstəlik zoosprola yayılır. Göbələk qışı mitsel halında yumrularda və bitki qalıqlarında keçirir. Bu xəstəliyi Phytophtora infestans dryib. Bu göbələyi törədir.
Fitofdora xəstəliyi bitki vegetasiyasının ikinci yarsında çəçəkləmə və çiçəkləmədən sonra inkişaf edir. Rütubətli havalarda zoosporlar daha şiddətlə artaraq bir neçə dəfə təkrar əmələ gəlib xəstəliyin geniş yayılmasına səbəb olur. Xəstə bitkilərin yarpaqları solur, assimilyasiya prosesi pozulur məhsuldarlığı aşağı düşür və keyfiyyəti pisləşir. Fitoftora xəstəliyi ilə zədələnmiş yumrular anbarda saxlandıqda quru və yaş çürümə xəstəliklərinə tutulur.
Mübarizə tədbirləri: Xəstəliyə qarşı davamlı və sağlam əkin materialı əkilməlidir. Məhsul yığımından sonra bitki qalıqlarını sahədən təmizlənilməsi və yeri dərin şumlanmalıdır. Anbar dezinfeksiya edilməli, xəstə yumruları məhv etməli. Anbarın tempraturu1-3° arasında olmalıdır. Toxum materialı 3-3,6% TMTD preparatının suspensiyası ilə dezinfeksiya edilməlidir. 2-2,5kq TMTD preparatı 70l su ilə qarışdırılıb 1 t kartof yumrusunda sərf edilməlidir. Xəstəliyə qarşı 1% li bordo mayesi 0,4% mis xloroksidi 0,4% li sineb 1% li sıram məhlula çiləmə 3 4 dəfə aparılmalıdır.
Xərçəng xəstəliyi
Xəstəlik əsasən kartofun yumrularını bəzi hallarda isə gövdəni və yarpaqlarını zədələyib fır və ya şış əmələ gətirir. Fırlar əvvəlcə yumruların gözcük hissəsində görünür sonra isə gövdəyə və yarpaqlara keçir. Bitkilərin kök sistemi xəstəliyə tutulmur. Güclü zədələnmiş yumrular fırlarla əhatə olunur. Belə yumrular torpağın altında çürüyüb məhv olur. Bu xəstəliyi sunchytrium endobioticium perc göbələyi törədir. Yumruların üstündə əmələ gələn fırlar göbələyin qış sporlarından ibarətdir. Bu sporlar qalın qılafa malik olub sista və ya zoosporangi adlanır. Sista qışı keçirdikdən sonra zoosporlar verib xəstəlik törədir.
Yay aylarında göbələyin nazik qılfa malik olan sistaları və ya zoosparangilləri əmələ gəlir. Bunlar isə külli miqdarda zoosprorlar  verərək təkrar yoluxmanı yaradır. Qış sistaları 10-12 ilə qədər torpaqda öz cücərmə qabiliyətini saxlayır. Göbələyin vegetativ bədəni qılafı olmayan cılnaq protoplastından ibarət olur, bitki hüceyrənin daxilində yaşayır. Bu göbələkdə xəstələnmiş bitki hüceyrənin sayca artması baş verir və nəticədə fırlar törənir. Göbələyin inkişafı üçün 16-20 tempratur və torpağın rütubətliyi  70-80% olmalıdər. Xəstəlik məhsuldarlığı 40% qədər aşağı salır.
Mübarizə tədbirləri: xəstəliyə qarşı daxilikarantinmübarizəsiaparılır. Xəstəlikolanrayonlardabaşqarayonlarakartofdaşınması qadağanedilməlidir. Məhsultoplandıqdansonrabitkiqalıqlarını sahədəntəmizləyibməhvedilməlidir. Xəstəliyə davamlı sortlar əkilməlidir. Torpaqdagöbələyinyoluxmamənbəyiniməhvetməkməqsədiilə əkinsahəsində yüksəkdozada  üzvigübrə verilməlidir. Kartof əsasənqarğıdalı  buğdadarı kələmvə ,sbitkilərindənsonra əkilməlidir. Xəstəliyə yenitutulmuş sahələrdə torpaqnitrofenlə dezenfeksiyaedilməlidir. Bunun üçün 400-440% nitrofen 20lsuilə qarışdırılıb 1m² sahəyə verilməlidir.
Qırışıqlı və yazolaqlı mozayka
BuxəstəlikR.virustörədir. Xəstəliyə tutulmuş bitkilərinyarpaqları qırışaraqaçıqyaşılvə yasarımtılləkələr əmələ gəlir. Bəzənyarpaqlardazolaqlı ləkələrə təsadüfedilir. Xəstə bitkilərzəifinkişafedibboyartmr. Xəstəliyintəsirindənbitkilərinyarpaqlarındabəzənmozaykaləkələrininyerində nekroz əmələ gəlir. Buxəstəlik 1civə 2ciyoluxmailə səciyyələnir. 1ciyoluxmadasağlamyumrulardan əmələ gəlmiş bitkilərdə xəstəliyininkişafı göstərilir.
2-ci yoluxmada isə əvvəlki illərdə xəstə yumrulardan əmələgəlmiş bitkilərdə virus xəstəliyinin inkişafı göstərilir. Bitkilırin vegetasiya dövründə virus xəstəliyini mənənə hüceyrə şirəsi ilə yaşayır. Bu xəstəlik əkin materialı ilə də bitkilərə yoluxur.
Mübarizə tədbirləri.
əkin üçün sağlam toxum materialından istifadə edilməlidir. Xəstəliyi yayan mənənə cırcırama və s zərərvericilərə qarşı kimyəvi mübarizə aparılmalıdır. Alaq otları məhv edilməlidir.
Stolbur solma xəstəliyi.
Bu xəstəlik mikroplazma tərəfindən əmələ gəlir. Bitki zəif inkişaf edir. Boy atmır. Yarpaqlarda açıq yaşıl sarı rəngli ləkələrə təsadüf edilir. Yarpaq plastikası xırda olub rəngi dəyişir. Təpə yarpaqlar qıvrılır və bənövşəyi rəng alır. Xəstəliyə tutulmuş bitki soluxub tələf olur. Stolbura pamidor bitkisində də rast gəlinir.
 
 
Tərəvəz və bostan bitkilərinin xəstəlikləri.
Pamidor bitkisinin xəstəlikləri fitoftora ağ ləkə makrosporoz bakterial xərçəng xəstəlikləri. Pamidor bitkisində ən geniş yayılmış xəstəliklərdən fitoftora aö ləkə qonur ləkə makrosporoz bakterial xərçəng bakterial qara ləkə təpə çürüməsi və virus xəstəliklərini göstərmək olar.
Fitoftora xəstəliyi.
Xəstəlik pamidorun meyvə yarpaq və gövdəsini zədələyib tünd qonur ləkələr əmələ gətirir. Meyvələr qonurlaşır qaralır və çürüyərək yerə tökülür. Xəstə meyvə bərk olur. Fitoftora xəstəliyi ən çox yetişməmiş meyvələri zədələyir. Xəstəliyin təsirindən yarpaqların kənar hissələrində tünd qonur iri ləkələr törəyir. Yarpağın alt səthində iri ləkələr törəyir. Yarpağın alt səthində ləkələr olar yerlərdə zəif ağ örtük inkişaf edir. Zədələnmiş gövdə və yarpağın saplaq hissəsində tünd qonur ləkələrə təsadüf olunur. Bu orqanlarda ağ örtük olmur. Ağ örtük meyvələrdə də inkişaf edir. Bəzi yağışlı illərdə xəstəliyin güclü inkişaf etməsindən aslı olaraq bitkilərin torpaq üstü hissəsi qaralır və tələf olur. Pytophora infestans BY kartof göbələyi əmələ gətirir.
Yarpaq və meyvələrdə təsadüf olunan ağ örtük göbələyin zoosporangidaşıyan və zoosporangilərdən ibarətdir. Zoosporangilər inkişaf edərək ikili qamçılı zoosporlar verir. Bitkilərin vegetasiya dövründə zoosporlar bir neçə dəfə təkrar əmələ gəlib xəstəliyi yayır. Göbələyin mitseli birhüceyrəli olub bitkinin daxilində hüceyrə arasında yerləşir. Göbələk qışı mitsel halında bitki qalıqlarında keçirir. Fitoftora xəstəliyi yayın ortalarında və payıza havanın rütubətli keçməsi ilə əlaqədar olaraq sürətlə inkişaf edir. Xəstəliyə istixana şəraitində də rast gəlinir. Xəstəliyin təsirindən məhsul azalır və keyfiyyəti pisləşir.
Dənəli taxıl bitkilərində virus xəstəlikləri.Buğdanın zolaqlı mozaikası.Sarı cırtdan virus xəstəliyi.Arpanın yalançı cizgili virus xəstəliyi
Bitkilər virus xəstəliyinə tutlduqda onun orqanları zədələnir,rəngi dəyişir,qısaboylu olur,sünbüldə dənlər bəzən əmələ gəlmir və zəif inkişaf edir. Virus xəstəlikləri güçlü inkişaf etdikdə məhsuldarlıq xeyli aşağı düşür. Ölkəmizdə ən geniş yayılmış  virus xəstəliklərindən buğdanın mozaykası və zolaqlı mozaykası arpanın sarı cırtdan və yalançı cizgili virus xəstəliklərini  buna misal göstərə bilərik
Buğdanın mozaykası
Bu xəstəlk  payızlıq və yazlıq buğda  bitkisini zədələyir. Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin yarpaqlarında  açıq-sarı mxtəlif uzunluqda və enlikdə  zolaqlı ləkələr əmələ gəlir. Bəzi hallarda  yarpaqda açıq-yaşıl hissələr inkişaf edir. Mozayka xəstəliyinə tutulmuş bitkilər zəif inkişaf edir, boy atmır və kol halına düşür. Sünbüldə dən olmur.Bu xəstəliyi Tritcum virus 1 smith  törədir. Bitkilərin vegetasiya dövründə mozayka virusu zolaqlı şikatla yayılır. Virus bir çox alaq otlarında qışlayır.
Buğdanın zolaqlı mozaykası
 Bu xəstəliyə buğda,arpa,vələmir,qarğıdalı,kalış və yabanı taxıl bitkilərində təsadüf edilir. Zolaqlı mozayka xəstəliyi ən çox payızlıq buğdanı zədələyərək,yarpaqlarda damar boyunca açıq yaşıl cizgili  və ya zolaqlı ləkələr əmələ gətirir.Tədricən ləkələr iriləşir , yarpaq saralır və  məhv olur. Xəstə bitkilər zəif inkişaf edir və boy atmır,bar gövdəsinin inkişafı  dayanır. Bəzən bar verən gövdələrdə də dən arıq olur.
Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin məhsulu azalır,keyfiyyəti isə pisləşir.Zolaqlı mizayka gənə vasitəsi ilə yayılır. Gənə bitkilərdə şirə sorarkən xəstə bitkinin şirəsini sağlam bitkiyə keçirir ki bu da bitkinin yolxmasına səbəb olur.  Virus gənənin yumurtasında qışlayır. Törədici toxumla və torpaq vasitəsilə bitkilərə keçə bilmir.
Sarı cırtdan virus xəstəliyi
Bu xəstəliyə arpa  buğda və vələmir bitkilərində rat gəlinir. Arpa yarpaqlarında  parlaq-sarı ləkələr əmələ gəlir. Həmin ləkələr yarpağın kənarında uc hissədən aşağıya doğru inkişaf edir.  Xəstəliyə tutlmuş bitkilər  qısaboylu olub,çox halda sümbül əmələ gətirmir və  kök sisteminin inkişafı zəifləyir. Belə xəstəlik buğdanın cücərtilərini zədələyib saraldır,bitkinin inkişafını zəiflədir və məhsudarlığı azaldır. Virus xəstə bitkilərdən sağlam bitkilərə mənənə vasitəsi ilə keçir.Belə ki mənənə xəstə bitkilərin şirəsini sorur və bu zaman sağlam bitkilərdən də şirə sorarkən onları da yolxdurur. Törədici alaq otlarında qışlayır,ikinci ildə bitkiləri xəstələndirir. Bu xəstəlik toxumla və mexaniki yolla bitkilərə keçə bilmir.
Arpanın yalançı cizgili virus xəstəliyi
Bu xəstəliyə arpa buğdada və  qarğıdalıda təsadüf edilir.  Aranın yarpaqlarında  açıq yaşıl və ya sarı  cizgili ləkələr əmələ gəlir.Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin inkişafı zəifləyir. Yarpaqların üzərində açıq sarı və ya ağ zolaqlı ləkələr inkişaf edir. Bəzən xəstə yarpaqlar tam ağarır.
Mübarizə tədbirləri: virus xəstəliyini yayan həşaratlara və alaq otlarına  qarşı müntəzəm mübarizə aparılmalıdır.Əkin üçün davamlı sortlardan istifadə edilməlidir. Məhsul yığımından sonra sahə dərin şumlanmalı , ora azot, fosfor,kalium gübrələri verilməlidir.  Bu tədbirlər xəstəlilərin azalmasına  səbəb olur.
QArğıddalı bitkisinin xəstəlikləri
Qovuqlu sürmə ,toz sürmə ,fuzarioz sürməsi.
Qarğıdalı bitkisinin xəstəliklərinə vegetasiya müddətində həm dən və ya qıcanın saxlanılan dövründə təsadüf edilir.
Qarğıdalı ən geniş yayılmış xəstəliklərindən :qovuqlu və toz sürmə ,fuzariz çürməsi,niqrosprios,helmintospiros,diplodioz,pas,toxumların kif xəstəliyi,bakteriyaz və virus  xəsətliklərin göstərmək olar.
    Qovuqlu sürmə
Bu xəstəlik AZərbaycanda geniş yayılaraq qarğıdalı bitkisinə böyük ziyan verir. Xəstəlik bitkinin torpaq üstü orqanlarını zədələyərək qovuqlar və ya fıralar əmələ gətirir.Qovuqların dometri 15 sm və daha çox ola bilir. Onlar spor yığımından ibrət olub,ilk dəfə ağ rəngdə, şirəsi isə bozumtul ağ, nəhayət açığ qara rəngdə olur. Xəstəlik ilk dəfə yarpaq qınlarında və gövdədə ,sonra isə yarpaqda,süpürgədə,dəndə və qıcada əmələ gəlir. Qovuqlu sürmə xəstəliyin Ustilaqo zeae ringer göbələyi törədir.  Xəstəlik bitkilərin bütün  vegetasiya dövründə inkişaf edir.  Bu dövürdə qovuqlar partlayır və içərisində olan külli miqdarda  xlamidosporlar  xaricə çıxıb,küləklə  yayılaraq sağlam bitkilərin üzərinə düşüb onları xəstələndirir.
Xlamidosporlar damcı suda bir  neçə saatdan sonra cücərib  bazidi və bazidiosporlar verir.  Bu sporlara bitkilərə yolxaraq xəstəlik törədir.  Bəzi hallarda bazidosporlar əlavə tumurcuqlanma yolu ilə çoxalaraq konidilər  verir. Bunlar isə  xəstəlik əmələ gətirir. Xlamidosporların cücərməsi üçün optimal temeratur 23*S-25*S  sayılır. 15*S-18*S temperaturda  xlamidosporların cücərməsi zəifləyir. Temperatur 12*S  olduqda xlamidosporların  cücərməsi dayaır. Göbələk bitki qalıqlarında,toxumlarında  plamidospor halında qışlayır.  Xlamidosporlar quraqlıq şəraitində  4 ilə qədər  öz cücərmə qabliyətini saxlayır.
Qovuqlu sürmə  bitki orqanlarında  yerli xəstəlik törədir.Bu göbələkdə  diffuzmitsel inkişaf etmir. Xstəliyin inkişafı üçün  havada və torpaqda  rütubətin çox olması  zəruridir.  Xəstəliyə tutulmuş qarğıdalı  bitkisinin məhsulu  aşağı düşür və keyfiyyəti pisləşir.  Bitkilərdə xəstəlik güclü  inkişaf etdikdə  qıca əmələ gəlmir .Bitki orqanlarında əmələ gələn qovuqlar  insan və ya heyvan üçün zərərli sayılır.
Mübarizə tədbirləri: Əkin üçün sağlam toxum  seçilməlidir. Məhsul toplandıqdan sonra sahələrdə qalmış bitki qalıqlarını yığıb məhv etməli vəorada dərin şum aparılmalıdır.Bu zaman xlamidosporlar torpağın alt qatına düşərək tələf olur. Xəstəliyə qarşı davamlı sortlardan və hibridlərdən istifadə etmək lazımdır.
Vegetasiya dövründə əmələ gələn qovuqlara əllə toplayıb məhv etməli səpin qabağı toxumları qranazon 1 t toxuma 1.5 kq hesabı ilə və ya 80%li TMTD 1t toxuma 2 kq hesabı ilə pereparatlarla dezenfeksiya edilməlidir.Xəstəliyə qarşı 50%li TMTD preparatının 2%li suspenziyası ilə çiləmə aparılmalıdır.
100l suya 2 kq preparat qarışdırılmalıdır.Traktor çiləyicisi ilə 1 ha sahəyə 500l. Təyyarə ilə 150-200l dərman suspenziyası sərf olunur. Xəstəliyəqarşı çiləmə bitkilərin süpürgə əmələ gəlmə fazasında 10 gün qabaq aparılır.
Toz sürmə 
Toz sürmə xəstəliyi bitkilərin qıca və süpürgəsini zədələyərək tünd və ya qaramtıl  rəngli toz əmələ gətirir.
Toz qıcanın üzərində dənələr olan hissədə inkişaf edir. ilk dəfə qaramtıl toz üzərində ağ pərdə olur,sonra həmin pərdə dağılaraq  qaramtıl toz səpələnir. Bu toz göbələyin xlamidosporlarından ibarət olub xəstəliyi yayır. Qaramtıl toz süpürgədə də əmələ gəlir. Bu xəstəliyi sorosporuim Relianum göbələyi törədir. Xəstəliyin mənbəyi  toxum və torpaq sayılır. Xlamidosporlar toxumda və torpaqda qalıb, bitkilərin ilk inkişaf dövründə  onları yoluxuraraq xəstələndirir.
Toz sürmə xəstəliyi dənlərin süd yetişmə  dövründə meydana çıxır. Xəstəliyə tutulmuş bitkilər zəif inkişaf edir, qıcada dən olmur.
Mübarizə tədbirləri:  toxumlar səpin qabağı dezenfeksiya edilməlidir. Məhsul yığımıdan sonra sahədən  bitki qalıqlarını yığıb məhv edilməlidir. Sahə dərin şumlanmalıdır. Səpin üçün sağlam toxum seçilməlidir. Xəstəliyə qarşı davamlı sortlardan istifadə edilməlidir
Fuzarioz çürüməsi
Xəstəliyi Fusarium moniliforme scheld göbələyi  törədir. Bu göbələk bitkinin qıca və dənlərini  zədələyir.Xəstəliyə tutulmuş qıcada  dənlərin arasında  və dənlərdə ağ örtük,sonra isə çəhrayı  yastıqcalar inkişaf edir. Örtük göbələyim mitseli yastıqcıqlar isə  sporlardan ibarətdir.Göbələyin iki formada sporu əmələ gəlir. Mikrokonidi çubuq şəkilli və birhüceyrəli  olur. İkincisi isə makrokonidi aypara formalı  nisbətən  iri və çoxhüceyərəli olur. Bu sporlar  bir neçə dəfə təkrar əmələ gələrək xəstəliyin  geniş yayılmasına səbəb olur.  Göbələk qışı mistel və spor halında qıcada  və dənlərdə  keçirir. Xəstəlik sahədə dən yetişən  dövrdə, anbarda isə qıca və dən saxlanılan  müddətində inkişaf edir. Xəstəliyə tutulmuş dənlər çürüdüyündən səpildikdə  pis cücərti alınlr.
Belə sahələrdə bitkilər seyrək bitir.  Bəzi hallarda xəstəliyə tutulmuş cücərtilər soluxub tələf olur.
Mübarizə tədbirləri: Xəstəliyə qarşı  əsas mübarizə  dən və qıcanın normal  qaydada saxlanılmasıdır. Bu məqsədlə  toplanmış məhsul  anbarda yığılmazdan əvvəl dənlər normal rütubətə  çatdırılmalıdır.
Dənlərin rütubətliyi  14-15% olduqdan  sonra anbara yığılmalıdır.Dənlərdə rütubətlilik faizi artıq olduqda  fuzariz  və kif xəstəlikləri surətlə inkişaf edir. Dənlər saxlanılan müddətdə tez-tez nəzarət yoxlamaları aparılmalıdır. Çürümüş dənlər və qıcalar olarsa, sağalmalardan ayırmalı və yem üçün istifadə edilməlidir.
Anbarda temperatur 1-3*S arasında  dəyişməlidir. Temperaturun yüksək olmasına yol verilməlidir. Məhsul yığıldığdan sonra xəstə qıcaları sağlamlardan seçməli,bitki qalıqlarını sahədən  çıxarıb məhv etməli və əkin yeri   dərin şumlanmalıdır.
Xəstəliyə qarşı mübarizə məqsədilə toxumlar səpin qabağı qranozan merkuran və ya 80% li TMTD preparatları ilə dezenfeksiya edilməlidir. Bunun üçün  səpinqabağı toxumları qranizon 1t  toxuma  1,5 kq və ya80% li TMTD 1t toxuma 2 kq istifadə edilir.
Dənli-paxlalı bitkilərin  xəstəlikləri  
Askoxitoz antraknız və fizoriz xəstəlikləri
Dənli paxlalı bitkilərdə ən geniş yayılmış xəstəliklərdən askositoz,antrokoz ,kok çürüməsi  fuzoriz , unlu şeh,perenosproz pas, bakteriyoz,virus vəs göztərmək olar.
Askositoz xəstəliyi
Bu xəstəlik AZərbaycanın büütün rayonlarında yayılmışdır. Noxud bəzi hallarda isə paxlaya ziyan verir. Xəstəliy bitkilərin torpaqüstü orqanlarını zədələyərək yarpaqlara açıq və tünd qonur dairə yaxud digər müxtəlif formalı  ləkələr əmələ gətirir.Qonur ləkələr bitkinin gövdəsində,budaqlarında,paxlasında və dənələrində də inkişaf edir.
Askozitoz xəstəliyin əsas xarakterik əlamıti ləkələrdə qara nöqtələrin piknidlərin törəməsidir. Piknidlər ləkələrdə dairə formasında düzülür və daxilində 2 hüceyrəli rəngsiz sporlar yerləşir. Həmin sporlar xəstəliyi yayır.Xəstəliyə tutulmuş yarpaqlar quruyur nəticədə assimilyasiya prosesi pozulur. Buda paxla və digər paxlalı bitkilərin dəninin eybəcərləşməsinə səbəb olur.Xəstəlikdən zədələnmiiş paxlalarda çox zaman dən əmələ gəlmir . Xəstələnmiş dənələrin un keyfiyyəti aşağı düşür,Cücərmə qabliyyəti zəifləyir,onlar asanlıqla askoxitor xəstəliyinə tutularaq tələf olur.
Xəstəlik bitkinin bütün vegetasiya dövründə inkişaf edərək ziyan verir.Askozitor xəstəliyinin törədici piknid v əmitsel halında bitki qalıqlarında və dənlırin üzərində qışlayır. Xəstəliy ən çox dənlər vasitısi ilə yayılır. Havada rütubət çox olduqda askozitor xəstəliyi şiddətlə inkişaf edir. Bu xəstəlik Ascochyta pisizibert və a.pinodes z.k.Jones göbələkləri törədir. HƏr 2 göbələyin konidlər piknidin daxilində əmələ gəlir və bir-birinə oxşayır. Bundan başka A.Pinvodes göbələyinin kisə mərhələsi  də məlumdur. Xəstəliyin təsirindən dəninn yem keyfiyyəti azalır. Toxumun cücərmı qabliyəti çox baxt itir. Məhsuldarlıq aşağı düşür.
Mübarizə tədbirləri: sıpin qabağı yəni 3-5 ay əvəvl  toxumları dezinfeksiya etməli , 1 ton toxuma 3-4 kq 80%li TMTD  və ya 4-6 kq 65%li fentiuram  qarışdırılır.  Dezenfeksiya toz halında  aparılır. Bəzi hallarda dərmanın  yapışqanlığını  artırmaq üçün toxumlar su ilə isladılmalıdır. 1ton toxuma 5 l su çilənməlidir.Noxud və başqa dənli-paxlalı bitkilər  taxıldan sonra  əkilərsə askozitoz  xəstəliyi  az olur. Torpağa kalium , fosfor gübrələrinin  verilməsi bitkilərdə xəstəliyə  qarşı davamlılığı artırır.
Məhsulun vaxtında toplanması ,bitki qalıqlarının sahədən çıxarılması,dənlərin quru və təmiz anbarlarda saxlanılması,normal qurudulması və rütubətliliyin 14-15 % ə çatdırılması,davamlı sortların əkilməsi əsas şərtdir.
Antraknoz xəstəliyi
Azərbaucanın dağlıq və dağətəyi ratonlarında lobya,noxud və lyupinnitkilərini zədələyir. Antraknoz bitkilərin torpaqustu hissəsini yarpaq, gövdə və dənələri zədələyir. Xəstəliyə tutulan bitkilərdə qəhvəyi qırmızı ləkələr əmələ gəlir.Cücərtilər də bu xəstəliyə tutula bilər.Rütubətli havada bitidəki ləkələrin üstündə dairəvi çəhrayi rəngli  göbələk sorlarından ibarət yastıqcıqlar inkişaf edir. Yarpaqlarda və gövdədə yarıqlar əmələ gəlir. Xəstəliyə tutulmuş paxlada və dənlərdə yaralar əmələ gəlir. zədələnmiş orqanlar eybəcərləşir. Dən çox zaman qaralaraq cücərmə qabliyyətini itirir,cücərtilər isə tələf olur.
Antraknoz xəstəliyini  colletotrichum  linbemuthianum göbələyi törədir. Göbələyin mitsei çox hüceyrəli,rəngsiz olub yerli xəstəlik əmələ gətirir. Konidlər konididaşıyanlar üzərində yerləşir.Xəstəlik konidlər vasitəsi ilə yayılır.Göbələk toxumlarda bitki qalıqlarında çitsel halında qışlayır.
Xəstəlik ilk dəfə bitkilərin toxumlarını yolxdurur. Bəzi hallarda mitsellə yolxmuş toxumlar torpağa düşdükdə çürüyür. Konidlər yağışla küləklə və həşaratla yayılır. Havada nisbi rütubət 100% və temperatur 20*S olduqda antraknoz xəstəliyi surətlə inkişaf edib geniş yayılır və bitkilərə böyük ziyan verir.
Mübarizə tədbirləri: əkin üçün sağlam toxum  seçmək lazımdır. Toxum sağlam tarladan tədarük edilməlidir. Toxum açıq və hava yaxşı cərəyan edən sahələrdə səpilməlidir. Məhsul yığımından sonra  bitki qalıqları  yığılıb məhv edilməlidir.Sahə dərin şumlanmalıdır. Lobyanı 2-3 il fasilədən  sonra əvvəlki yerinə səpmək olar. Torpağa kalium,fosfor gübrələri verilməsi, səpin  qabağı toxumalr  qranozan 1t toxuma 2 kq, TMTD- bir  ton toxuma 4kq və ya fentiuram  1t toxuma 3kq hesabı ilə pereparatları ilə dezenfeksiya edilməlidir. Xəstəliyin ilk nişanəsi  sahədə təsadüf edildikdə ona da 1%li bordo meyvəsi və ya 80%li  sineb preparatının 0,4%li suspenciyası ilə çiləmə  aparılmalıdır. Çiləmə 8-10 gündən bir  2-3 dəfə təkrar edilməlidir. Hər ha  sahəyə 400-600 l işçi məhlul sərf olunur.
Fuzarioz xəstəliyi
Xəstəliyə dənli-paxlalı bitkilər tutulur. Bitkinin yarpaqları saralır,sonra quruyub vaxtsız tökülür. Xəstə bitkilərin kök boğazının  və gövdəsinin en kəsiyində  tünd-qonur rəngli ləkələr əmələ gəlir.Kök sistemi qonur  rəng alır və tələf olur. Rütubətli havalarda  kök boğazında və gövdədə ağ və ya çəhrayı  rəngli örtük yaranır. Bəzi hallarda  xəstəliyə paxla da tutulur. Paxlanın üzərində ağ və ya çəhrayı örtüklər törəyir, xəstə bitkilər toxum vermir. Ağ və çəhrayı örtüklər göbələyin  mitseli  və sporlardan ibarətdir. Bu xəstəliyi   Fuzarium oxysporium  schlasht ex Fr və Fazenaceum  sacı göbələkləri törədir. Furazioz xəstəliyi  bitkilərin qida borularının funksiyasını pozur. Odur ki, bitki torpaqdan su ala bilmir və soluxur
Xəstəlik bitkiləri bütün  vegetasiya dövründə zədələyir.Bu göbələklər torpaqda,bitki  qalıqlarında,toxumda  mitsel və xlamidospor  halında qışlayır. Xəstəlik  mikro və makro konidlərlə yayılır.
    Mübarizə tədbirləri: məhsul yığımından sonra sahədəki bitki qalıqlarını  yığıb məhv edməli  təmizlənməli və  yeri  dərin şumlanmalıdır. Növbəli əkin  dövriyyəsində dənli-paxlalı  bitkiləri  bir-birinin ardınca  əkməməli.Sağlam bitkilər olan  sahədə  toxum götürməli  səpin qabağı  toxumlar  dezinfeksiya  edilməlidir. 1t toxuma 3-4 kq  80%li  TMTD və ya 4-6 kq  65%li fenturom  qatışdırılır.
Dezinfeksiya toz halında  aparılır.Bəzi  hallarda dərmanının  yapışqanlığını  artırmaq üçün  toxumlar  su ilə isladılır. 1 t toxuma 5 l su  çilənməlidir.
Pambıq bitkisinin xəstəlikləri. Hommoz,kök çürüməsi, solma xəstəlikləri
Pambıq bitkisinin xəstəliklərindən hommoz,kök çürüməsi,soluxma (vilt),unlu şeh,makrosporioz,antraknoz,yarpaq qıvrılması və.s göstərmək olar.
Hommoz xəstəliyi
Hommoz xəstəliyi Azərbaycanda pambıq əskilən rayonlarda geniş yayılaraq pambıq bitkilərinə böyük ziyan vurur.Xəstəlik bitkinin torpaq üstü orqanlarını  zədələyir.Xəstəlik yarpaqda əmələ gələrsə,yarpaq qozada təsadüf edilərsə qoza gövdədəd olarsa gövdə hommozu adlandırılır.Xəstəlik ilk dəfə ləpə yarpaqlarını zədələyib, açıq-yaşıl yağlı və sonra qara yağlı ləkələr əmələ gətirir. Yaşlı  yarpaqlarda qara yağlı  ləkələr künclü və bəzi hallarda isə damar boyunca inkişaf edir. Qoza hommoz xəstəliyində qoza üzərində ilk dəfə açıq yaşıl , yağlı sonra isə qara yağlı  ləkələr əmələ gətirir. Künclü və bəzi hallarda isə damar boyunca inkişaf edir. Zədələnmiş qozalar açılmır və çürüyür. Hommoz xəstəliyi liflərə də yolxaraq  sarı rəngli yapışqanlı maye,yəni kitrə axmasına səbəb olur. Liflər çürüyür və qozadan çıxmır.Xəstəliyə tutulmuş gövdədə qara yağlı ləkə əmələ gəlir. Toxuma dağılır, gövdə nazilir  və bitki zəif inkişaf edib ,qoza bağlamır.çox zaman gövdə qırılaraq bitki tələf olur.Hommoz xəstəliyini  Xanthomonas maliacearium Dovson bakteriyası törədir Hommoz xəstəliyi  bitkinin vegetasiya dövründə inkişaf edib yayılır.
Bitkilərin vegetasiya dövründə bakterya hüceyrə şirəsi ilə xaricə çıxıb külək,yağış damcısı və ya həşaratlarla yayılır.Bakterya bitkilərin mexaniki zədələnmiş hissələrinə və ya ağızcıqlarına düşüb onları yoluxdurur və  bitki qalıqlarında qışlayır. Torpağa düşmüş bakterya antoqonistlər  və bakterofaqlar tərəfində məhv edilir.
Bakterya toxumla torpağa düşüb,cücərtiləri zədələyir. Bitkilərin vegetasiya dövründə ilk cücərtilər xəstəliyin mənbəyi olur və sonra xəstəlik  yaşlı bitkilərə keçir. Bu xəstəlik  rütubətli havalarda  daha sürətli inkişaf edib panbıq bitkisinə  böyük ziyan verir. Hommoz xəstəliyinə tutulmuş  bitkilərin   12)Dənəli taxıl bitkilərində virus xəstəlikləri.Buğdanın zolaqlı mozaikası.Sarı cırtdan virus xəstəliyi.Arpanın yalançı cizgili virus xəstəliyi
Bitkilər virus xəstəliyinə tutlduqda onun orqanları zədələnir,rəngi dəyişir,qısaboylu olur,sünbüldə dənlər bəzən əmələ gəlmir və zəif inkişaf edir. Virus xəstəlikləri güçlü inkişaf etdikdə məhsuldarlıq xeyli aşağı düşür. Ölkəmizdə ən geniş yayılmış  virus xəstəliklərindən buğdanın mozaykası və zolaqlı mozaykası arpanın sarı cırtdan və yalançı cizgili virus xəstəliklərini  buna misal göstərə bilərik
Buğdanın mozaykası 
Bu xəstəlk  payızlıq və yazlıq buğda  bitkisini zədələyir. Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin yarpaqlarında  açıq-sarı mxtəlif uzunluqda və enlikdə  zolaqlı ləkələr əmələ gəlir. Bəzi hallarda  yarpaqda açıq-yaşıl hissələr inkişaf edir. Mozayka xəstəliyinə tutulmuş bitkilər zəif inkişaf edir, boy atmır və kol halına düşür. Sünbüldə dən olmur.Bu xəstəliyi Tritcum virus 1 smith  törədir. Bitkilərin vegetasiya dövründə mozayka virusu zolaqlı şikatla yayılır. Virus bir çox alaq otlarında qışlayır.
Buğdanın zolaqlı mozaykası
 Bu xəstəliyə buğda,arpa,vələmir,qarğıdalı,kalış və yabanı taxıl bitkilərində təsadüf edilir. Zolaqlı mozayka xəstəliyi ən çox payızlıq buğdanı zədələyərək,yarpaqlarda damar boyunca açıq yaşıl cizgili  və ya zolaqlı ləkələr əmələ gətirir.Tədricən ləkələr iriləşir , yarpaq saralır və  məhv olur. Xəstə bitkilər zəif inkişaf edir və boy atmır,bar gövdəsinin inkişafı  dayanır. Bəzən bar verən gövdələrdə də dən arıq olur.
Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin məhsulu azalır,keyfiyyəti isə pisləşir.Zolaqlı mizayka gənə vasitəsi ilə yayılır. Gənə bitkilərdə şirə sorarkən xəstə bitkinin şirəsini sağlam bitkiyə keçirir ki bu da bitkinin yolxmasına səbəb olur.  Virus gənənin yumurtasında qışlayır. Törədici toxumla və torpaq vasitəsilə bitkilərə keçə bilmir.
Sarı cırtdan virus xəstəliyi
Bu xəstəliyə arpa  buğda və vələmir bitkilərində rat gəlinir. Arpa yarpaqlarında  parlaq-sarı ləkələr əmələ gəlir. Həmin ləkələr yarpağın kənarında uc hissədən aşağıya doğru inkişaf edir.  Xəstəliyə tutlmuş bitkilər  qısaboylu olub,çox halda sümbül əmələ gətirmir və  kök sisteminin inkişafı zəifləyir. Belə xəstəlik buğdanın cücərtilərini zədələyib saraldır,bitkinin inkişafını zəiflədir və məhsudarlığı azaldır. Virus xəstə bitkilərdən sağlam bitkilərə mənənə vasitəsi ilə keçir.Belə ki mənənə xəstə bitkilərin şirəsini sorur və bu zaman sağlam bitkilərdən də şirə sorarkən onları da yolxdurur. Törədici alaq otlarında qışlayır,ikinci ildə bitkiləri xəstələndirir. Bu xəstəlik toxumla və mexaniki yolla bitkilərə keçə bilmir.
Arpanın yalançı cizgili virus xəstəliyi
Bu xəstəliyə arpa buğdada və  qarğıdalıda təsadüf edilir.  Aranın yarpaqlarında  açıq yaşıl və ya sarı  cizgili ləkələr əmələ gəlir.Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin inkişafı zəifləyir. Yarpaqların üzərində açıq sarı və ya ağ zolaqlı ləkələr inkişaf edir. Bəzən xəstə yarpaqlar tam ağarır.
Mübarizə tədbirləri: virus xəstəliyini yayan həşaratlara və alaq otlarına  qarşı müntəzəm mübarizə aparılmalıdır.Əkin üçün davamlı sortlardan istifadə edilməlidir. Məhsul yığımından sonra sahə dərin şumlanmalı , ora azot, fosfor,kalium gübrələri verilməlidir.  Bu tədbirlər xəstəlilərin azalmasına  səbəb olur.
Qarğıddalı bitkisinin xəstəlikləri
Qovuqlu sürmə ,toz sürmə ,fuzarioz sürməsi.
Qarğıdalı bitkisinin xəstəliklərinə vegetasiya müddətində həm dən və ya qıcanın saxlanılan dövründə təsadüf edilir.
Qarğıdalı ən geniş yayılmış xəstəliklərindən :qovuqlu və toz sürmə ,fuzariz çürməsi,niqrosprios,helmintospiros,diplodioz,pas,toxumların kif xəstəliyi,bakteriyaz və virus  xəsətliklərin göstərmək olar.
Qovuqlu sürmə
Bu xəstəlik AZərbaycanda geniş yayılaraq qarğıdalı bitkisinə böyük ziyan verir. Xəstəlik bitkinin torpaq üstü orqanlarını zədələyərək qovuqlar və ya fıralar əmələ gətirir.Qovuqların dometri 15 sm və daha çox ola bilir. Onlar spor yığımından ibrət olub,ilk dəfə ağ rəngdə, şirəsi isə bozumtul ağ, nəhayət açığ qara rəngdə olur. Xəstəlik ilk dəfə yarpaq qınlarında və gövdədə ,sonra isə yarpaqda,süpürgədə,dəndə və qıcada əmələ gəlir. Qovuqlu sürmə xəstəliyin Ustilaqo zeae ringer göbələyi törədir.  Xəstəlik bitkilərin bütün  vegetasiya dövründə inkişaf edir.  Bu dövürdə qovuqlar partlayır və içərisində olan külli miqdarda  xlamidosporlar  xaricə çıxıb,küləklə  yayılaraq sağlam bitkilərin üzərinə düşüb onları xəstələndirir.
Xlamidosporlar damcı suda bir  neçə saatdan sonra cücərib  bazidi və bazidiosporlar verir.  Bu sporlara bitkilərə yolxaraq xəstəlik törədir.  Bəzi hallarda bazidosporlar əlavə tumurcuqlanma yolu ilə çoxalaraq konidilər  verir. Bunlar isə  xəstəlik əmələ gətirir. Xlamidosporların cücərməsi üçün optimal temeratur 23*S-25*S  sayılır. 15*S-18*S temperaturda  xlamidosporların cücərməsi zəifləyir. Temperatur 12*S  olduqda xlamidosporların  cücərməsi dayaır. Göbələk bitki qalıqlarında,toxumlarında  plamidospor halında qışlayır.  Xlamidosporlar quraqlıq şəraitində  4 ilə qədər  öz cücərmə qabliyətini saxlayır.
Qovuqlu sürmə  bitki orqanlarında  yerli xəstəlik törədir.Bu göbələkdə  diffuzmitsel inkişaf etmir. Xstəliyin inkişafı üçün  havada və torpaqda  rütubətin çox olması  zəruridir.  Xəstəliyə tutulmuş qarğıdalı  bitkisinin məhsulu  aşağı düşür və keyfiyyəti pisləşir.  Bitkilərdə xəstəlik güclü  inkişaf etdikdə  qıca əmələ gəlmir .Bitki orqanlarında əmələ gələn qovuqlar  insan və ya heyvan üçün zərərli sayılır.
Mübarizə tədbirləri: Əkin üçün sağlam toxum  seçilməlidir. Məhsul toplandıqdan sonra sahələrdə qalmış bitki qalıqlarını yığıb məhv etməli vəorada dərin şum aparılmalıdır.Bu zaman xlamidosporlar torpağın alt qatına düşərək tələf olur. Xəstəliyə qarşı davamlı sortlardan və hibridlərdən istifadə etmək lazımdır.
Vegetasiya dövründə əmələ gələn qovuqlara əllə toplayıb məhv etməli səpin qabağı toxumları qranazon 1 t toxuma 1.5 kq hesabı ilə və ya 80%li TMTD 1t toxuma 2 kq hesabı ilə pereparatlarla dezenfeksiya edilməlidir.Xəstəliyə qarşı 50%li TMTD preparatının 2%li suspenziyası ilə çiləmə aparılmalıdır.
100l suya 2 kq preparat qarışdırılmalıdır.Traktor çiləyicisi ilə 1 ha sahəyə 500l. Təyyarə ilə 150-200l dərman suspenziyası sərf olunur. Xəstəliyəqarşı çiləmə bitkilərin süpürgə əmələ gəlmə fazasında 10 gün qabaq aparılır.
Toz sürmə 
Toz sürmə xəstəliyi bitkilərin qıca və süpürgəsini zədələyərək tünd və ya qaramtıl  rəngli toz əmələ gətirir.
Toz qıcanın üzərində dənələr olan hissədə inkişaf edir. ilk dəfə qaramtıl toz üzərində ağ pərdə olur,sonra həmin pərdə dağılaraq  qaramtıl toz səpələnir. Bu toz göbələyin xlamidosporlarından ibarət olub xəstəliyi yayır. Qaramtıl toz süpürgədə də əmələ gəlir. Bu xəstəliyi sorosporuim Relianum göbələyi törədir. Xəstəliyin mənbəyi  toxum və torpaq sayılır. Xlamidosporlar toxumda və torpaqda qalıb, bitkilərin ilk inkişaf dövründə  onları yoluxuraraq xəstələndirir.
Toz sürmə xəstəliyi dənlərin süd yetişmə  dövründə meydana çıxır. Xəstəliyə tutulmuş bitkilər zəif inkişaf edir, qıcada dən olmur.
Mübarizə tədbirləri:  toxumlar səpin qabağı dezenfeksiya edilməlidir. Məhsul yığımıdan sonra sahədən  bitki qalıqlarını yığıb məhv edilməlidir. Sahə dərin şumlanmalıdır. Səpin üçün sağlam toxum seçilməlidir. Xəstəliyə qarşı davamlı sortlardan istifadə edilməlidir
Fuzarioz çürüməsi
Xəstəliyi Fusarium moniliforme scheld göbələyi  törədir. Bu göbələk bitkinin qıca və dənlərini  zədələyir.Xəstəliyə tutulmuş qıcada  dənlərin arasında  və dənlərdə ağ örtük,sonra isə çəhrayı  yastıqcalar inkişaf edir. Örtük göbələyim mitseli yastıqcıqlar isə  sporlardan ibarətdir.Göbələyin iki formada sporu əmələ gəlir. Mikrokonidi çubuq şəkilli və birhüceyrəli  olur. İkincisi isə makrokonidi aypara formalı  nisbətən  iri və çoxhüceyərəli olur. Bu sporlar  bir neçə dəfə təkrar əmələ gələrək xəstəliyin  geniş yayılmasına səbəb olur.  Göbələk qışı mistel və spor halında qıcada  və dənlərdə  keçirir. Xəstəlik sahədə dən yetişən  dövrdə, anbarda isə qıca və dən saxlanılan  müddətində inkişaf edir. Xəstəliyə tutulmuş dənlər çürüdüyündən səpildikdə  pis cücərti alınlr.
Belə sahələrdə bitkilər seyrək bitir.  Bəzi hallarda xəstəliyə tutulmuş cücərtilər soluxub tələf olur.
Mübarizə tədbirləri: Xəstəliyə qarşı  əsas mübarizə  dən və qıcanın normal  qaydada saxlanılmasıdır. Bu məqsədlə  toplanmış məhsul  anbarda yığılmazdan əvvəl dənlər normal rütubətə  çatdırılmalıdır.
Dənlərin rütubətliyi  14-15% olduqdan  sonra anbara yığılmalıdır.Dənlərdə rütubətlilik faizi artıq olduqda  fuzariz  və kif xəstəlikləri surətlə inkişaf edir. Dənlər saxlanılan müddətdə tez-tez nəzarət yoxlamaları aparılmalıdır. Çürümüş dənlər və qıcalar olarsa, sağalmalardan ayırmalı və yem üçün istifadə edilməlidir.
Anbarda temperatur 1-3*S arasında  dəyişməlidir. Temperaturun yüksək olmasına yol verilməlidir. Məhsul yığıldığdan sonra xəstə qıcaları sağlamlardan seçməli,bitki qalıqlarını sahədən  çıxarıb məhv etməli və əkin yeri   dərin şumlanmalıdır.
Xəstəliyə qarşı mübarizə məqsədilə toxumlar səpin qabağı qranozan merkuran və ya 80% li TMTD preparatları ilə dezenfeksiya edilməlidir. Bunun üçün  səpinqabağı toxumları qranizon 1t  toxuma  1,5 kq və ya80% li TMTD 1t toxuma 2 kq istifadə edilir.
14)Dənli-paxlalı bitkilərin  xəstəlikləri
Askoxitoz antraknız və fizoriz xəstəlikləri
Dənli paxlalı bitkilərdə ən geniş yayılmış xəstəliklərdən askositoz,antrokoz ,kok çürüməsi  fuzoriz , unlu şeh,perenosproz pas, bakteriyoz,virus vəs göztərmək olar.
Askositoz xəstəliyi
Bu xəstəlik AZərbaycanın büütün rayonlarında yayılmışdır. Noxud bəzi hallarda isə paxlaya ziyan verir. Xəstəliy bitkilərin torpaqüstü orqanlarını zədələyərək yarpaqlara açıq və tünd qonur dairə yaxud digər müxtəlif formalı  ləkələr əmələ gətirir.Qonur ləkələr bitkinin gövdəsində,budaqlarında,paxlasında və dənələrində də inkişaf edir.
Askozitoz xəstəliyin əsas xarakterik əlamıti ləkələrdə qara nöqtələrin piknidlərin törəməsidir. Piknidlər ləkələrdə dairə formasında düzülür və daxilində 2 hüceyrəli rəngsiz sporlar yerləşir. Həmin sporlar xəstəliyi yayır.Xəstəliyə tutulmuş yarpaqlar quruyur nəticədə assimilyasiya prosesi pozulur. Buda paxla və digər paxlalı bitkilərin dəninin eybəcərləşməsinə səbəb olur.Xəstəlikdən zədələnmiiş paxlalarda çox zaman dən əmələ gəlmir . Xəstələnmiş dənələrin un keyfiyyəti aşağı düşür,Cücərmə qabliyyəti zəifləyir,onlar asanlıqla askoxitor xəstəliyinə tutularaq tələf olur.
Xəstəlik bitkinin bütün vegetasiya dövründə inkişaf edərək ziyan verir.Askozitor xəstəliyinin törədici piknid v əmitsel halında bitki qalıqlarında və dənlırin üzərində qışlayır. Xəstəliy ən çox dənlər vasitısi ilə yayılır. Havada rütubət çox olduqda askozitor xəstəliyi şiddətlə inkişaf edir. Bu xəstəlik Ascochyta pisizibert və a.pinodes z.k.Jones göbələkləri törədir. HƏr 2 göbələyin konidlər piknidin daxilində əmələ gəlir və bir-birinə oxşayır. Bundan başka A.Pinvodes göbələyinin kisə mərhələsi  də məlumdur. Xəstəliyin təsirindən dəninn yem keyfiyyəti azalır. Toxumun cücərmı qabliyəti çox baxt itir. Məhsuldarlıq aşağı düşür.
Mübarizə tədbirləri: sıpin qabağı yəni 3-5 ay əvəvl  toxumları dezinfeksiya etməli , 1 ton toxuma 3-4 kq 80%li TMTD  və ya 4-6 kq 65%li fentiuram  qarışdırılır.  Dezenfeksiya toz halında  aparılır. Bəzi hallarda dərmanın  yapışqanlığını  artırmaq üçün toxumlar su ilə isladılmalıdır. 1ton toxuma 5 l su çilənməlidir.Noxud və başqa dənli-paxlalı bitkilər  taxıldan sonra  əkilərsə askozitoz  xəstəliyi  az olur. Torpağa kalium , fosfor gübrələrinin  verilməsi bitkilərdə xəstəliyə  qarşı davamlılığı artırır.
Məhsulun vaxtında toplanması ,bitki qalıqlarının sahədən çıxarılması,dənlərin quru və təmiz anbarlarda saxlanılması,normal qurudulması və rütubətliliyin 14-15 % ə çatdırılması,davamlı sortların əkilməsi əsas şərtdir.
Antraknoz xəstəliyi
Azərbaucanın dağlıq və dağətəyi ratonlarında lobya,noxud və lyupinnitkilərini zədələyir. Antraknoz bitkilərin torpaqustu hissəsini yarpaq, gövdə və dənələri zədələyir. Xəstəliyə tutulan bitkilərdə qəhvəyi qırmızı ləkələr əmələ gəlir.Cücərtilər də bu xəstəliyə tutula bilər.Rütubətli havada bitidəki ləkələrin üstündə dairəvi çəhrayi rəngli  göbələk sorlarından ibarət yastıqcıqlar inkişaf edir. Yarpaqlarda və gövdədə yarıqlar əmələ gəlir. Xəstəliyə tutulmuş paxlada və dənlərdə yaralar əmələ gəlir. zədələnmiş orqanlar eybəcərləşir. Dən çox zaman qaralaraq cücərmə qabliyyətini itirir,cücərtilər isə tələf olur.
Antraknoz xəstəliyini  colletotrichum  linbemuthianum göbələyi törədir. Göbələyin mitsei çox hüceyrəli,rəngsiz olub yerli xəstəlik əmələ gətirir. Konidlər konididaşıyanlar üzərində yerləşir.Xəstəlik konidlər vasitəsi ilə yayılır.Göbələk toxumlarda bitki qalıqlarında çitsel halında qışlayır.
Xəstəlik ilk dəfə bitkilərin toxumlarını yolxdurur. Bəzi hallarda mitsellə yolxmuş toxumlar torpağa düşdükdə çürüyür. Konidlər yağışla küləklə və həşaratla yayılır. Havada nisbi rütubət 100% və temperatur 20*S olduqda antraknoz xəstəliyi surətlə inkişaf edib geniş yayılır və bitkilərə böyük ziyan verir.
Mübarizə tədbirləri: əkin üçün sağlam toxum  seçmək lazımdır. Toxum sağlam tarladan tədarük edilməlidir. Toxum açıq və hava yaxşı cərəyan edən sahələrdə səpilməlidir. Məhsul yığımından sonra  bitki qalıqları  yığılıb məhv edilməlidir.Sahə dərin şumlanmalıdır. Lobyanı 2-3 il fasilədən  sonra əvvəlki yerinə səpmək olar. Torpağa kalium,fosfor gübrələri verilməsi, səpin  qabağı toxumalr  qranozan 1t toxuma 2 kq, TMTD- bir  ton toxuma 4kq və ya fentiuram  1t toxuma 3kq hesabı ilə pereparatları ilə dezenfeksiya edilməlidir. Xəstəliyin ilk nişanəsi  sahədə təsadüf edildikdə ona da 1%li bordo meyvəsi və ya 80%li  sineb preparatının 0,4%li suspenciyası ilə çiləmə  aparılmalıdır. Çiləmə 8-10 gündən bir  2-3 dəfə təkrar edilməlidir. Hər ha  sahəyə 400-600 l işçi məhlul sərf olunur.
Fuzarioz xəstəliyi
Xəstəliyə dənli-paxlalı bitkilər tutulur. Bitkinin yarpaqları saralır,sonra quruyub vaxtsız tökülür. Xəstə bitkilərin kök boğazının  və gövdəsinin en kəsiyində  tünd-qonur rəngli ləkələr əmələ gəlir.Kök sistemi qonur  rəng alır və tələf olur. Rütubətli havalarda  kök boğazında və gövdədə ağ və ya çəhrayı  rəngli örtük yaranır. Bəzi hallarda  xəstəliyə paxla da tutulur. Paxlanın üzərində ağ və ya çəhrayı örtüklər törəyir, xəstə bitkilər toxum vermir. Ağ və çəhrayı örtüklər göbələyin  mitseli  və sporlardan ibarətdir. Bu xəstəliyi   Fuzarium oxysporium  schlasht ex Fr və Fazenaceum  sacı göbələkləri törədir. Furazioz xəstəliyi  bitkilərin qida borularının funksiyasını pozur. Odur ki, bitki torpaqdan su ala bilmir və soluxur
Xəstəlik bitkiləri bütün  vegetasiya dövründə zədələyir.Bu göbələklər torpaqda,bitki  qalıqlarında,toxumda  mitsel və xlamidospor  halında qışlayır. Xəstəlik  mikro və makro konidlərlə yayılır.
    Mübarizə tədbirləri: məhsul yığımından sonra sahədəki bitki qalıqlarını  yığıb məhv edməli  təmizlənməli və  yeri  dərin şumlanmalıdır. Növbəli əkin  dövriyyəsində dənli-paxlalı  bitkiləri  bir-birinin ardınca  əkməməli.Sağlam bitkilər olan  sahədə  toxum götürməli  səpin qabağı  toxumlar  dezinfeksiya  edilməlidir. 1t toxuma 3-4 kq  80%li  TMTD və ya 4-6 kq  65%li fenturom  qatışdırılır.
Dezinfeksiya toz halında  aparılır.Bəzi  hallarda dərmanının  yapışqanlığını  artırmaq üçün  toxumlar  su ilə isladılır. 1 t toxuma 5 l su  çilənməlidir.
15)Pambıq bitkisinin xəstəlikləri. Hommoz,kök çürüməsi, solma xəstəlikləri
Pambıq bitkisinin xəstəliklərindən hommoz,kök çürüməsi,soluxma (vilt),unlu şeh,makrosporioz,antraknoz,yarpaq qıvrılması və.s göstərmək olar.
Hommoz xəstəliyi
Hommoz xəstəliyi Azərbaycanda pambıq əskilən rayonlarda geniş yayılaraq pambıq bitkilərinə böyük ziyan vurur.Xəstəlik bitkinin torpaq üstü orqanlarını  zədələyir.Xəstəlik yarpaqda əmələ gələrsə,yarpaq qozada təsadüf edilərsə qoza gövdədəd olarsa gövdə hommozu adlandırılır.Xəstəlik ilk dəfə ləpə yarpaqlarını zədələyib, açıq-yaşıl yağlı və sonra qara yağlı ləkələr əmələ gətirir. Yaşlı  yarpaqlarda qara yağlı  ləkələr künclü və bəzi hallarda isə damar boyunca inkişaf edir. Qoza hommoz xəstəliyində qoza üzərində ilk dəfə açıq yaşıl , yağlı sonra isə qara yağlı  ləkələr əmələ gətirir. Künclü və bəzi hallarda isə damar boyunca inkişaf edir. Zədələnmiş qozalar açılmır və çürüyür. Hommoz xəstəliyi liflərə də yolxaraq  sarı rəngli yapışqanlı maye,yəni kitrə axmasına səbəb olur. Liflər çürüyür və qozadan çıxmır.Xəstəliyə tutulmuş gövdədə qara yağlı ləkə əmələ gəlir. Toxuma dağılır, gövdə nazilir  və bitki zəif inkişaf edib ,qoza bağlamır.çox zaman gövdə qırılaraq bitki tələf olur.Hommoz xəstəliyini  Xanthomonas maliacearium Dovson bakteriyası törədir Hommoz xəstəliyi  bitkinin vegetasiya dövründə inkişaf edib yayılır.
Bitkilərin vegetasiya dövründə bakterya hüceyrə şirəsi ilə xaricə çıxıb külək,yağış damcısı və ya həşaratlarla yayılır.Bakterya bitkilərin mexaniki zədələnmiş hissələrinə və ya ağızcıqlarına düşüb onları yoluxdurur və  bitki qalıqlarında qışlayır. Torpağa düşmüş bakterya antoqonistlər  və bakterofaqlar tərəfində məhv edilir.
Bakterya toxumla torpağa düşüb,cücərtiləri zədələyir. Bitkilərin vegetasiya dövründə ilk cücərtilər xəstəliyin mənbəyi olur və sonra xəstəlik  yaşlı bitkilərə keçir. Bu xəstəlik  rütubətli havalarda  daha sürətli inkişaf edib panbıq bitkisinə  böyük ziyan verir. Hommoz xəstəliyinə tutulmuş  bitkilərin  məhsuldarlığı azalır və keyfiyyəti pisləşir.
məhsuldarlığı azalır və keyfiyyəti pisləşir.
Ağ ləkə xəstəliyi
Xəstəlik yarpaq gövdə budaq və bəzi hallarda meyvələri zədələyib xırda dairə şəkilli çirkli ağ ləkələr əmələ gətirir. Yarpağın hər iki səthində ləkələr üzərində çoxlu miqdarda qara nöqtə şəklində piknidlər inkişaf edir. Piknidlər kürəvari olub daxilində isə iyvari azacıq baş tərəfdən əyilmiş çoxhüceyrəli rəngsiz sporlar yerləşir. Bu sporlar xəstəliyi yayır. Xəstəliyi septoria iycopersici speg göbələyi törədir. Xəstəli bitkilərə ilk dəfə şitillikdə sonra isə açıq sahədə yoluxur.
Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin meyvə əmələ gələn dövründə yarpaqlar quruyub vaxtsız tökülür. Belə bitkilərdə meyvə tam yetişməyərək xırda olur. Xəstəlik ilk dəfə bitkilərin aşağı sonra isə yuxarı yarısında olan yarpaqlarda inkişaf edir. Bu göbələk qışı piknid halında bitki qalıqlarda keçirir. Xəstəliyin yaxşı inkişaf etməsi üçün havanın rütubəti 77-94% tempraturu isə 15-27° olmalıdır. Ağ ləkə xəstəliyi məhsuldarlığın azalmasına və keyfiyyətinin pisləşməsinə səbəb olur.
Mübarizə tədbirləri: Pomidor yığıldıqdan sonra sahədə qalan bitki qalıqlarını yığıb yandrmalı və dərin şum aparmalı növbəli əkin dövrüyəsi tətbiq etməli davamlı sortlar əkilməlidir. Vegetasiya dövründə bitkilərin 1% li bordo mayesi və ya 0,4% li sineb və yaxud da 0,3% li mis xloroksid preparatlarının suspenziyaları ilə çiləmə aparmalı. Birinci çiləmə xəstəliyin ilk nişanəsi müşahidə edildikdən sonra təkrar çiləmələr isə 12-14 gündən bir 2-3 dəfə aparılır. Hər ha sahəyə 500-600 l dərman sərf olunur.
Makrosporoz xəstəliyi
Xəstəlik bitkilərin yarpağını meyvəsini və saplağını zədələyərək tünd qonur quru ləkələr əmələ gətirir. Bu ləkələrin üzərində çox zaman qara örtük törəyir. Bu örtük göbələyin mitsel və konidilərindən ibarətdir. Xəstəlik konidilər vasitəsi ilə yayılır. Xəstəliyi macrosporium soloni ell et mart göbələyi törədir.
Göbələyin mitseli his rəngli olub çox hüceyrəlidir. Bu göbələk mitsel və konidilər halında bitki  qalıqlarında qışlayır. Makrosporoz xəstəliyi  isti havalarda 25-30° tempraturda daha sürətli inkişaf edir. Meyvələr mexaniki zədələndikdə xəstəlik  daha geniş yayılır xəstəliyə tutulmuş meyvələr çürüyüb məhv olur. Xəstəlik kartof bibər və badımcan bitkilərini də zədələyir. Makrosporoz xəstəliyi örtülü sahədə təsadüf edilir və pomidora ziyan verir.
Mübarizə tədbirləri: Məhsul yığımından sonra bitki qalıqlarını sahədən təmizləyib yandırmalı və həmin yer dərin şumlanmalıdır. Bitkilərin vegetasiya dövründə 1% li bordo mayesi 0,4%li sineb 0,3 % li mis xloroksid və ya 0,4% li kuprozan preparatları ilə hər 13-14 gündən bir 2-3 dəfə çiləmək lazımdır.
Bakterial xərçəng xəstəliyi
Xərçəng xəstəliyi gec əkilən pomidor sahələrində və istixana şəraitində yayılmışdır. Xəstəliyi corynebakterium michiganense zens bakteriyası törədir.
Bakteriya çubuq şəkilli olub hərəkət etmir. Bakteriya bitkilərin damar sisteminə daxil olaraq soluxma xəstəliyini əmələ gətirir. Bitkilərdə bir tərəfli soluxma baş verir. Xəstəlik ilk dəfə bitkilərin aşağı yarısında yerləşən yarpaqlarda və budaqlarda soluxma əmələ gətirir. Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin gövdəsində və budaqlarında tünd qəhvəyi  zolaqlı ləkələr və yarıqlar əmələ gəlir. Xəstəliyin təsirindən meyvələrdə qonur və ya ağ dairəvi ləkələr mərkəzində isə qara nöqtə inkişaf edir. Iəkələr quş gözünə oxşadığına görə onlara quş gözü ləkəsi deyilir. Meyvələr çox zaman çürüyür. Ləkələr yarpaqlarda da əmələ gəlir. Xəstəlik bitkilərin bütün vegetasiya dövründə yoluxur. Xəstəliyə çiçəkləmə və meyvə verən verən dövründə təasdüf edilir.
Xəstəliyə tutulmuş bitkilər zəif inkişaf edir və məhsuldarlığı aşağı düşür bəzi hallarda isə bitki tələf olur. Bitkilərin vegetasiya dövründə külək həşarat və yağış damcıları ilə bakteriya yayılaraq yarpaq ağızcıqlardan və mexaniki zədələnmiş hissələrdən yoluxub xəstəlik törədir. Bakteriya toxumlarda və bitki qalıqlarında qışlayır. Torpaqda bakteriya uzun müddət qala bilmir və tələf olur. Xəstəlik əsasən toxumla yayılır. Xərçəng xəstəliyi isti və rütubətli havalarda daha sürətli inkişaf edib pomidor bitkisində böyük ziyan vurur.
Mübarizə tədbirləri: Səpin üçün sağlam toxumlar isdifadə etməli. Səpindən əvvəl onu fenturan 1kq toxuma 4qr və ya TMDT 1kq toxuma 8qr  preparatları ilə dezenfeksiya quru halda edilməlidir. Məshul yığldıqdan sonra bitki qalıqları sahədən yığılıb məhv  edilməlidir. Sahə dərin şumlanmalıdır. Xəstəliyə tutulmuş bitkiləri kökündən çıxarıb sahədən kənara çıxarılıb məhv edilməlidir. Növbəli əkin dövrüyəsində pomidor üç ildən sonra həmin sahəyə əkilməlidir. Xəstəliyə qarşı toxumlar səpinqabağı antibiotik arenarın ilə 1:1000 nisbətində 2 saat isladılır və səpilir. Şitillər çərçivələr və işlənilən alətlər 40% li formalində dezenfeksiya olunmalıdır.
Qabaq fəsiləsi bitkilərin xəstəlikləri unlu şeh antroknoz fuzarioz xəstəlikləri
Qabaq fəsiləsi bitkilərində unlu şeh antroknoz fuzariz xiyarda yemişdə yalançı unlu şeh xiyarda ağ çürümə bakterioz mazayka və s. xəstəlikləri götərmək olar
Unlu şeh xəstəliyi
Qabaq fasiləsi bitkilərin hamısı unlu şeh xəstəliyinə tutulur. Xəstəlik bitkilərin yarpaqlarını yarpağın saplaq hissəsini tağları və gövdəni zədələyir. Xəstəlik ilk dəfə ağ örtük şəklində yarpaq ayasında sonra isə  saplaq hissəsinə gövdəyə və tağlara keçir. Xəstəliyə tutulmuş yarpaqlar saralır soluxur və tez bir zamanda tələf olur.
Qabaq fəsiləsi bitkilərində unlu şeh xəstəliyini iki göbələk  törədir. Birinci göbələk Erysiphe cichoracearum DC et merat yalnız yazda əkilən xiyar bitkisində unlu şeh xəstəliyinə əmələ gətirir. İkinci göbələk Sphaeroth Fuliginca Poll isə qabaq yemiş qarpız və örtülü sahədə yayda əkilmiş xiyar bitkisində unlu konidi həm də kisəli dövr keçirir. Göbələk kənidi dövründə konidilər verir. Konidilər yumurta formasında olaraq xəstəliyə yayılır. Göbələklərin kisə sporları meyvəbədəni kleystotesi daxilində yerləşərək vegetasiyanın əsasən ikinci yarısında əmələ gəlir. Bu göbələklərin meyvəbədənləri morfoloji cəhətdə bir birindən ayrılır.Er cichoracearum göbələyinin meyvəbədəni kürəvari tünd qəhvəyi rəngli  olub üst tərəfdən sadə mitselə oxşar çıxıntılara malikdir. Meyvəbədəninin daxilində 6,8,11 ədəd ovaları kisələr və hər bir kisə daxilində 2 ədəd ellipsvari spor yerləşir.
Sph. Fuligina göbəliyinin meyvəbədəni kürəvari tünd qəhvəyi rəngli olub üzərində qısa rəngsiz çıxəntılı qamçılar olur. Meyvəbədəni daxilində bir ədəd yumurta formasında və ya kürəvari kisə daxilində isə 6-8ədəd kisə sporları yerləşir.
Unlu şeh xəstəliyi törədən göbələklər qışı kleystotesi halında bitki qalıqları üzərində keçirir. Yaz  aylarında meyvəbədənlərinin daxilində kisəsporlar xaric olaraq yarpaqların üzərinə düşüb xəstəliyi törədir.
Unlu şeh xəstəliyi bitkilərin çiçəkləmə və meyvə vermə dövrlərində inkişaf edir. Bitkilərin cavan dövrlərində xəstəliyə rast gəlinmir.
Xəstəlik 1ci dəfə xiyar bitksində sonra yemişdə qabaqda və nəhayət qarpızda inkişaf edir. 20-29° tempraturda və 50-60% nisbi rütubətdə xəstəlik yaxşı inkişaf edib bitkilərə böyük ziyan verir. Xəstəliyə tutulmuş bitkilərin məhsuldarlığı azalır və bəzi hallarda keyfiyyəti pisləşir. Elə il olur ki xəstələnmiş xiyar yemiş və qabaq bitkilərinin  məhsulu 30-40% ə qədər azalır. İstixana şəraitində unlu şeh xəstəliyi xiyar bitkisinə böyük ziyan verir.
Mübarizə tədbirləri: Xiyarı faraş əkmək lazımdır. Belə əkin bitkidə unlu şeh xəstəliyinə qarşı davamlılığı artırır. Xəstəliyə qarşı davamlı sortlar əkilməlidir.
Xiyarda unlu şeh xəstəliyinə qarşı kolloid kükürd tiorit morestan karatan topsin preparatları ilə çiləmə aparılmalıdır.
Kolloid kükürdün 0,5-1% li tioritin 0,2%li morestanın 0,03-0,05% li karatanın 0,1-0,15% li və topsin 0,1% li suspersiyası hazırlanıb bitkilərə çilənməlidir. Çiləmə hər 8-10 gündən bir 3-4 dəfə təkrar edilməlidir. Hər ha sahəyə 500-600l dərman sərf olunur. Yemiş və qabaqda xəstəliyə qarşı 0,5 % li kolloid kükürd çiləmək olar istixana şəraitində xiyarın unlu şeh xəstəliyinə qarşı karatanın 0,1%li topsin 0,1% li preparatlarından istifadə edilə bilər. Çiləmə hər 4-6 gündən bir 12-14 dəfə təkrar edilməlidir.
Antraknoz xəstəliyi
Antraknoz xəstəliyi qabaq fəsiləsinə aid olan bitkilərin vegetasiya dövründə tarlada və meyvə saxlanılan anbarda rast gəlinir. O, əsas qarpız yemiş və xiyar bitkilərini yoluxdurur. Bu xəstəlik hər yerdə geniş yayılmışdır. Onun natamam göbələklər sinifinin melankonialar sırasının kolletotrixum cinsinin antraknoz növü törədir. Göbələk bitkilərin kök meyvələrini yarpaqlarını zədələyir. Xəstəlik ən çox meyvələrdə olur. Antraknoz xəstəliyinə tutulmuş bitki orqanlarında qonur ləkələr mərkəzi hissəsində isə çəhrayi yastıqcıqlar əmələ gəlir. Bitkilərin toxuma hissəsi tələf olur və yarpaqlar əmələ gəlir. Xəstəliyə tutulmuş meyvələr çürüyür yarpaqlar isə quruyub tökülür.
Antraknoz xəstəliyinə tutulmuş cavan bitkilər sıradan çıxır. Xəstəlik ən çox gec əkilən bostan bitkilərinə ziyan verir. Xəstəlik rütubətli havalarda daha sürətlə artır. Havada tempratur artdıqca xəstəliyə az rast gəlinir.
Xəstəliyi törədən göbələklər konidilər vasitəsi ilə yayılır. Bu sporlar bir neçə dəfə təkrar əmələ gələrək külək və həşarat vasitəsilə yayılaraq bitkilərin üzərinə düşüb xəstəlik törədir. Göbələk mitsel və skerosiya halında bitki qalıqlarında və toxumlarda qışlayır. Antraknoz xəstəliyinə tutulmuş bitkilərin məhsuldarlığı aşağı düşür və keyfiyyəti pisləşir.
Mübarizə tədbirləri: Məhsul toplandıqdan sonra bitki qalıqları yığılıb məhv edilməli və sahə dərin şumlanmalıdır. Sağlam meyvələrdən toxum tədarük olunmalıdır. Səpinqabağı toxumları fentiuramla 1kq toxuma 3qr hesabı ilə və ya TMTD 1kq toxuma 4qr hesabı ilə xəstəliyə qarşı 1%li bordo mayesi və ya 1%li kolorid kükürdün suspersiyası 2-3 dəfə çilənməlidir. Çiləmə fasilələrlə hər 10-14 gündən bir təkrar aparılmalıdır. Hər ha sahəyə 500-600l məhsul hər çiləmədə çiləməlidir. Xəstəliyə qarşı 0,4$li sineb 0,4%li kuprozan və 0,4%li misxlorid preparatından da isdifadə etmək olar. Meyvələr bir yerdən başqa yerə daşındıqda və saxlanılan dövrdə kükürd çiçəyi ilə tozlama aparılmalıdır.
Fuzariom xəstəliyi
Fuzarium soluxma xəstəliyi
Bu xəstəliyə Fuzarium cinsinə aid göbələklər törədir. Xəstəlik bitkilərin kök sistemini kök boğazını və taylatını zədələyir. Xəstəliyə tutulmuş kök boğazında qonur ləkələr əmələ gəlir və kök boğazı nazilir. Belə bitkilər yerə sərilib tələf olur. Xəstə bitkilərin yarpaqları soluxur. Bəzi hallarda kök boğazinda və kök sistemində ağ və ya çəhrayi örtük inkişaf edir. Ağ və ya çəhrayi örtük göbələyin mitsel və sporlarından ibarətdir.
Kök boğazının və kök sisteminin zədələnməsi əsasən ştillərdə rast gəlinir. Xəstəlik törədən göbələk tağları zədələyib onların ayrı ayrı hissələrini nazikləşirdirir. Belə tağlar soluxub məhv olur. Göbələklərin mitselləri  rəngsiz və çoxhüceyrəlidir. Konidilər  iki formadadır. Mikro və makro kondillər. Mikro konidilər rəngsiz uzunsov və ya çubuqvari olub birhüceyrəli bəzən arakəsməlidir. Makrokondillər isə 2-5 hüceyrəli rəngsiz oraqvarı ucları küt olur. Bundan başqa göbələyin xlomidosporları da əmələ gəlir.
Bostan bitkilərində kök boğazının və kök sisteminin çürüməsi xəstəliyi may və iyun aylarında çiçəkləmə və meyvə əmələ gələn dövrdə təsadüf edilir. Xəstəliyin təsirindən bitkilər  tələf olur və sahədə seyrəklik əmələ gəlir.
Kök çürümə xəstəliyinin baş verməsi ən çox tez-tez suvarmada güclü yağışların yağmasından baş verir. Belə bir şəraitdə torpaqda tempratur azalır rütubət artır bitkilər zəif inkişaf edib asanlıqla göbələklər tərəfindən zədələnir.
Fuzarium solma xəstəliyini törədən göbələklər torpaqda bitki qalıqlarında mitsel və xlomidospor  halında qışlayır. Xəstəliyin yayılması ilə konidi və mitsel gedir. Torpağın rütubətliyi çox olan zaman bu göbələklər yaxşı inkişaf edib bitkilərdə xəstəliyə yaradır.
Mübarizə tədbirləri: Növbəli əkin dövriyəsində qabaq fəsiləsində aid olan bitkilər yoncadan sonra əkilərsə onların xəstəliyə qarşı davamlılığı artır. Əkin üçün sağlam toxum səpilməlidir. Toxumları səpin qabağı fentiuram və ya TMTD  preparatları ilə dezenfeksiyası edilməlidir. Bitkilər cərgəarası ilə suvarılmalıdır bu zaman tağları su basmır və xəstəliyin inkişafı üçün şərait yaranmır. Selləmədə suvarmada bu xəslik daha da coxalır. Alaq otlarına qarşı mübarizə aparılmalıdır. İstixana şəraitində xəstəliyə qarşı torpağı formalinlə və ya termiki qaydasında dezenfeksiya və ya termiki qaydada dezenfeksiya etdikdə onun böyük əhəmiyyətli olur.
Meyvə ağaclarının xəstəlikləri. Dəmgil unlu şeh meyvələr çürümə moniliya yanığı xəstəlikləri  
Tumlu meyvə ağaclarında dəmgil qara xərçəng meyvə çürüməsi almada unlu şeh armudda ləkə stisporos bakterial pas ağ ləkə qonur ləkə virus və s. Xəstəlikləri göstərmək olar.
Dəmgil xəstəliyi
Bu xəstəlik alma və armud ağaclarının yarpaq meyvə və budaqlarda zədələyir. Həmin yarpaqlarda ilk dəfə açıq yaşıl yağlı ləkələr yaranır onlar isə göbələyin konididaşıyan və konidilərdən ibarət məxmərə bənzər  zeytun və ya qara rəngli örtük inkişaf edir. Alma və armud meyvələrində ləkələrin alt hissəsi probkolaşıb meyvənin toxumasının inkişafına mane olur. Xəstəliyə tutulmuş alma meyvəsində çox zaman çalarlar armudda isə yarıqlar törəyir. Meyvələr bir tərəfli inkişaf edib eybəcərləşir. Xəstəliyə tutulmuş budaqlar zəif inkişaf edib nazilir yarıqlar əmələ gəlir və qabıq qırışır. Bu xəstəliyi venturia inaequalis vint göbələyi almada armudda isə ventura prinor  aderh göbələkləri törədir. Dəmgil xəstəliyinin yoluxma mənbəyi qışdan qalmış xəstə yarpaqlar sayılır. Bu yarpaqlarda peretesiya tipli meyvəbədəni tam yetişir və yaz aylarda bunların daxilində kisəsporları və ya askospotları xaricə çıxaraq ağacların yarpaqlarına düşüb onu ilk dəfə yoluxdurur. Dəmgil xəstəliyi ilə zədələnmiş bir yarpaqda 2000-ə qədər meyvəbədəni əmələ gəlir. Kisəsporların yayılması aprel ayının ortasından başlayıb iyul ayına qədər davam edir.
Göbələklərin konidiləri yay dövründə bir neçə nəsil verərək xəstəliyin daha geniş yayılmasına səbəb olur. Xəstəliyin inkişafı üçün optimal tempratur 20-25° hesab edilir. Göbələyin gizli inkubasiya dövrü 8-12 gündür. Havanın yağmurlu keçməsi və nisbi rütubətin yuksək olması xəstəliyin daha sürətli artmasına səbəb olur.
Dəmgil xəstəliyinə tutulmuş ağacların assimilyasiya səthi kiçilir ağaclar zəifləyir böyüməsi və məhsuldarlığı azalır ömrü  qısalır meyvələrin saxlanma müddəti xeyli azalır və əmtəlik keyfiyyəti aşağı düşür
Mübarizə tədbirləri: Bağlarda təmizlik işləri aparılmalıdır. Yerə tökülmüş xəstə meyvələr və yarpaqlar yığılıb yandırılmalı və ya yerə basdırılmalıdır. Quru budaqlar kəsilməli və bağdan kənara çıxarılmalıdır. Bağlarda cərgəarası və gövdəətarfı şumlanmalıdır. Xəstəliyə qarşı bordo mayesi çilənməlidir. Bordo mayesi 1% li hazırlanmalıdır bir mövsüm müddətində 4-5 dəfə aparıla bilər. Bunun 0,3 %li mis xlor oksidi ilə və ya 0,4 % li sineb və ya 1%li kolloid kükürd və s. istifadə etmək olar .
Unlu şeh xəstəliyi
Xəstəlik alma ağaclarında  böyük ziyan vurur. Xəstəlik bitkilərin yarpağı cavan budaq çiçək və bəzən meyvələrini zədələyir. Xəstəliyə tutulmuş orqanlarda ağ boz rəngli toz halında örtükləri əmələ gəlir. Yarpaqlar qırışır quruyur və tökülür. Budaqlar əyilir və inkişafı dayanır. Çiçəklərdə mayalanma prosesi getmir ləçəklər quruyur və meyvə əmələ gəlmir. Xəstəliyin təsirindən yenicə əmələ gəlmiş meyvələrin inkişafi dayanır və vaxtsız tökülür. Unlu şeh xəstəliyi yaz aylarında yarpaqların yenicə əmələ gələn dövründə başlayıb yay aylarında artıb şiddətlənir. Bəzi illər ağ boz örtüklərin üzərində qara nöqtə şəkilli göbələyin meyvəbədəni kleystotsilər əmələ gəlir. Bu örtüklər göbələyin mitsel və konidilərindən ibarətdir. Vegetasiya dövründə konidilər bir neçə dəfə nəsil verərək külək və həşəratlarla yayılıb yarpaq çiçəklər zoğlar budaqları yoluxdurub xəstəlik törədir.
Bu xəstəlik ən çox isti havalarda daha sürətlə inkişaf edir. O, həm bağçalarda həm də tingiliklərdə də alma ağaclarına böyük  ziyan verir. Bu xəstəliyi Podosphara Zeucatricha göbələyi əmələ gətirir. Xəstəliyin təsirindən alma ağacı zəif inkişaf edir xüsusilə birlikdə budaqlar quruyur və məhsuldarlıq aşağı düşür.
Mübarizə tədbirləri : Meyvə bağlarına yüksək aqrotexniki tədbirləri tətbiq olunmalı suvarilmalı quumuş budaqda kəsilib məhv edilməlidir. Xəstəliyə davamlı sortlar əkilməlidir. Kimyəvi mübarizə aparılmalıdır. Bunun üçün tumurcuqlar şişən zaman 2% li kolloid kükürdün suspenziyası çilənməlidir. Çiçəklənmədən sonra 1% li kolloid kükürd və ya 0,1% li karatan və ya benomilin suspenziyası çilənməlidir. 1ci çiləmə ilə 2ci çiləmənin  arası 12-15 gün 2ci çiləmə ilə 3cü çiləmənin arası 12-15 gün olmalıdır. Mövsüm ərzində 5-6  dəfə çiləmə aparılmalıdır.
Meyvələrdə çürümə xəstəliyi
Azərbaycandaalmavə armudmeyvələrində çürümə xəstəliyigeniş yayılaraqmeyvə bağlarınaziyanverir. BuxəstəliyiMoniliaFructigenaPersgöbələyitörədir. Xəstəlikyetişmiş meyvələrianbardasaxlanılandövrdə  və başqayerə göndərildikdə zədələyibqonurləkələr əmələ gətirir. Ləkələrmeyvəni əhatə edir. Onların üzərində bozrənglidairə şəkillivə yadağınıqdüzülmüş yastıqcıqlaryerləşir. Zədələnmiş meyvələryumşalırkeyfiyətiniitirirvə çürüyübtələfolur. Yastıqcıqlargöbələyinkonidivə konididaşıyanlardanibarətdir. Göbələyinmitselimeyvəninlətlihissəsində yerləşir. Göbələkzədələnmiş meyvələrdə mitselvə yasklerasiyahalındaqışlayır. Qışı istiolanrayonlardagöbələkkonidihalındaqışlayabilir.
Törədicininkonidiləriküləkvə həşəratlarlameyvənin üzərinə düşübonuxəstələndirir. Xəstəlik ən çoxmexanikizədələnmiş meyvələrdə əmələ gəlir. Bəzihallardagöbələkqönçələrivə yetişməmiş meyvələrizədələyir. Xəstəliyə çəyirdəklimeyvələrdə rastgəlinir. Xəstəliyinsürətliinkişafetməsinə optimumtemperaturunhavanınnisbirütubətininyüksəlməsivə bolyağmurdüşməsisəbəbolur.
Mübarizə tədbirləri:  Bağlardayerə tökülmüş meyvələriyığıbmehvetməlimeyvələrinmexanikizədələnməsinə yolverməməli. Mütəzəmolaraqmeyvə zərrəciklərinə qarşı kimyəvimübarizə aparmalı. Xəstəliyə davamlı sortlar əkməli. Payızqış aylarındavə yaerkənyazdaağaclaraDNOKnitrofenpreparatları çilənməlidir. Bitkilərinvegetasiyamüddətində 1% libordomayesivə yaonu əvəzedənpreparatlar çilənməlidir.
Moniliyayanığı xəstəliyi
Xəstəlik əsasən çəyirdəklimeyvə ağaclarınaziyanverir. Xəstəliyi Monilia Sinerea Bon göbələyi törədir. Bu göbələk çəyirdəkli meyvə ağaclarının birillik və çoxillik budaqlarını qönçələri çiçəkləri və meyvələri zədələyir. Birillik budaqlar xəstəliyin təsirindən quruyur toxuma qırışır və yarpaqlarda  yanıq rəngi əmələ gəlir. Qönçə və çiçəklər quruyur və yanıq rəngini alır. Çiçəkdə mayalanma prosesi getmir. Çoxillik budaqlarda yaralar və ya yarıqlar  əmələ gəlir və yapışqan axır. Bu xəstəliyin təsirindən çox zaman ağac quruyub tələf olur. Xırda meyvələrdə qonur ləkə və ya yanıq əmələ gəlir meyvə qırışır. Yetişmiş meyvələrdə boz çürümə baş verir.
Xəstəliyə tutulmuş budaqlarda çiçəkdə və meyvələrdə qonur və ya boz rəngli yastıqcıqlar inkişaf edir. Bu yastıqcıqlar göbələyin konidiləri sayılır. Bitkilərin vegetasiya dövründə konidilər bir neçə dəfə təkrar əmələ gələrək xəstəliyin yayılmasına səbəb olur. Konidilər külək yağış damcıları və həşəratlarla yayılıb ağacların üzərinə düşərək yoluxur. Göbələk qışı qurumuş budaqlarda mitsel və konidi halında keçirir. Bu xəstəlik  bitkilərin çiçəkləmə dövründən başlayıb vegetasiyanın sonuna qədər inkişaf edir. Xəstəlik yaz aylarında daha sürətlə artır.
Moniliya yanığı xəstəliyi yaz aylarında bol yağış yağan illərdə sürətlə inkişaf edib çəyirdəkli meyvə ağaclarına böyük ziyan  vurur. Xəstəliyin təsirindən ağaclar zəifləyir boy atmr məhsuldarlığı azalır və keyfiyəti pisləşir. Bəzi hallarda isə ağaclar quruyur.
Mübarizə tədbirləri: Yaz və payız aylarında ağacların qurumuş budaqlarını kəsməli və yandırmalı yerə tökülmüş meyvələri yığmalı və məhv etməli. Payız və qış aylarında 1% li DNOK və ya 2-3% li nitrofen preparatları ilə ağaclara və torpağa çiləməli. Hər ha sahəyə 1500-2000l işçi məhlul çilənməlidir.
Meyvə ağaclarının zərərvericilərinə qarşı müntəzəm kimyəvi mübarizə aparılmalıdır. Meyvə bağlarında çiçəkləmədən qabaq 4% li bordo mayesi ilə yaşıl çiləmə tətbiq edilir. İkinci çiləmə çiçəkləmədən sonra 1% li bordo mayesi ilə yerinə yetirilir. Təkrar çiləmələr isə 12-15 gündən bir olmalıdır. Belə çiləmələr 3-4 dəfə təkrarlanır. Bağlara 0,4 % li sineb və ya 0,4% li mis xloroksid preparatlarından istifadə etmək olar. Xəstəliyə qarşı davamlı sortlar əkilməlidir.
Üzüm bitkisinin xəstəlikləri. Mildin Oidium və antraknox xəstəlikləri
Üzüm bitkisində mildiu oidium antraknoz boz çürümə ağ çürümə serkosporioz bekteriyası xərçəngi və virus xəstəlikləri ola bilər.
Mildiu xəstəliyi
Mildiu üzüm bitkisinin ən qorxulu xəstəliyidir. Mildiu xəstəliyi bitkinin bütün yaşıl orqanlarını yarpaqlarını zoğlarını salxımı çiçəyini giləsini və bığcıqları zədələyir. Xəstəlik ilk dəfə yarpaqlarda sonra isə başqa orqanlarda əmələ gəlir. Yarpaqların üst səthində açıq yaşıl yağlı ləkə alt səthində isə ləkələr olan yerdə ağ kifə oxşar örtük inkişaf edir. Bu ləkələr sonralar üst tərəfdən qırmızılaşıb yanıq rəngi alır. Yarpağın zədələnmiş hissələri quruyub tökülür və yarıqlar əmələ  gəlir. Zədələnmə gücü olarsa o zaman yarpaqlar quruyub tökülür. Mildiu xəstəliyində tutulmuş salxım gilə çiçək zoglar və bığcıqlar tünd qonur yanığa oxşar ləkələr və təsadüf edilir. Gilə qırışır bərk olur, lətli hissəsi olmur, yalnız toxum və qabığa rast gəlinir.
Yetişmiş gilə mildiu xəstəliyinə tutulmur. Zədələnmiş çiçəklərin ləçəkləri qonurlaşır və tökülür, mayalanma prosesi getmir.  Rütubətli havalarda çiçəkdə ağ örtük inkişaf edir. Zədələnmiş zoğlar bığcıqlar və salxımların saplaq hissəsi qonurlaşır quruyub məhv olur. Mildiu xəstəliyini vomosetlər sinifinin preparatlar sırasının preparatlar fəsiləsinə daxil olan Plasmopara vitikola cinsinə daxil olan mildiu növü törədir.
Xəstə yarpaq və çiçəkərdə əmələ gələn ağ örtük göbələyin konidilərindən ibarətdir. Bu konidilər inkişaf edib vegetasiya dövründə bir neçə dəfə təkrar əmələ gəlir. Konidilərin daxilində 4-6 ədəd zoospor inkişaf edir. O isə yayılıb bitkilərin üzərində düşərək xəstəlik törədir. Göbələk qışı vospor inkişaf edib makrokonidi verir. Bunların daxilində isə 40-60 ədəd zoospor əmələ gəlir və onlarda  yarpağa düşərək xəstəlik törədir. Göbələyin inkişafı və yoluxma üçün havanın tempraturu 11-32° nisbi rütubəti isə 95-100° olmalıdır.
Optimal tempratur 21-27° olarsa ikubasiya dövrü 4-5 günə 13° də isə 12günə qədər çəkir. Zoosporlar yarpaqların alt səthində yerləşən ağızcıqlardan və mexaniki zədələnmiş hissələrdən yoluxur. Mildiu xəstəliyinə tutulmuş bitkilərdə assimiliyasiya prosesi pozulur çiçəklərdə mayalanma getmir zoğlar tez quruyur məhsuldarlıq aşağı düşür qalan məhsulun şəkərlik faizi aşağı düşür. Xəstəliyin tənəklərdə 3-4 il rast gəlinərsə bitkilər quruyur.
Mübarizə tədbirləri : Xəstəliyə qarşı davamlı sortlar əkilməlidir. Aqrotexniki tədbirlər yerinə yetirilməlidir. Üzüm bağlarında tənəkələrin  arasında hava cərəyanın yaxşı hərəkət etməsi üçün cərgə və bitki araları enli olmalıdır. Mildiu xəstəliyinə qarşı 1% li bordo mayesi və ya onu əvəz edən preparatlar çilənməlidir. Xəstəliyə qatşı çiləmə 4-6 bəzi illərdə 8-10 dəfə təkrar olunur. Azərbaycan şəraitində 1ci çiləmə yaşıl zoğlar 10-15 sm olduqda yəni aprelin 25 ilə 1 may arasında  aparılır 2ci çiləmə çiçəkləmədən əvvəl  3cü çiləmə çiçəkləmədən sonra 8-10 gün arasında aparılır. Əgər yağış yağarsa onda çiləmə təkrar aparılmalıdır. Mildiu xəstəliyinə qarşı 0,4-0,5 % li sineb 0,3-0,4% li mis xlorolsid  və ya 0,5% kuprozona ayrilmalıdır.
Oidium xəstəliyi
Xəstəliyin Uncinula nektar göbələyi törədir. Bu göbələyin konidial dövrü oidium Luckeri Berk  göbələyi sayılır. Oidium xəstəliyi bitkilərin bütün yaşıl orqanları zədələyib  açıq boz rəngli toz halında örtük əmələ gətirir. Xəstəlik ilk dəfə çiçəkləmədən sonra yenicə əmələ gəlmiş gilədə zoğda və sonra yaşıl gilədə salxımda və yarpaqlarda artır. Gilədə ağ boz rəngli toz halında örtük əmələ gəlir. Gilə qonurlaşır qaralır və zəif inkişaf edir. Yetişmiş gilədə yarıqlar törəyir və çirkli örtüyə rast gəlinir. Xəstəliyə tutulmuş salxımda hörümçək toruna oxşar örtük yaranır. Boz örtük zoğlarda və yarpaqlarda da əmələ gəlir sonra isə örtük olan yerlərdə qonur ləkələrə təsadüf edilir.
Oidium xəstəliyi qara əmələ gələn dövrdə yayada artır
Bitki orqanlarında əmələ gələn örtük göbələyin mitsel və konidlərindən ibarətdir. Mitsel rəngsiz çoxhüceyrəli  olur. Konidlər yumurtavari olub vegetation yolla əmələ gəlir.
Yayda konidilər bir neçə dəfə təkrar əmələ gələrək xəstəliyin daha geniş yayılmasına şərait yaradır. Göbələyin kisəli dövrü vegetasiyanın sonunda təsadüf edilir. Bu zaman yarpaq və zoğlarda  qara nöqtəvari göbələyin meyvəbədənli törənir. Meyvəbədənlərin kürəvari qapalı daxilində isə kisə və kisəsporlar yerləşir. Bəzən meyvəvədənləri tam yetişə bilmədiyimdən kisəsporları əmələ gəlmir. Bu göbələk mitsel halında zoğlarda sükunətdə olan tumurcuqlarda qışlayır. Xəstəlik qızmar havalarda daha sürətlə artır. Yağışlı illərdə nisbətən zəifləyir məhsuldarlığı azalır və keyfiyyəti pisləşir.
Mübarizə tədbirləri:  Xəstəliyə qarşı davamlı üzüm sortları əkilməli qurulmuş budaqlar kəsilib məhv edilməli bağlarda sanitarya təmizlik işləri aparılmalıdır. Oidium xəstəliyinə qarşı 0,1% li kolloid kükürd çilənməlidir. Vegetasiya müddətində çiləmə 3-4  dəfə və ya kükürd çiçəyi ilə tozlama aparəlmalıdır. Hər ha üzüm bağına 20-25 kq kükürd çiçəyi tozlandırmalıdır. Üzümdə oidium xəstəliyinə qarşı 0,1% li karatan 0,1% li topsin M preparatları ilə aparmaq olar. Kükürd çiçəyi ilə tozlama səhər tezdən və ya axşam sərin havada aparılmalıdır.
Antraknoz xəstəliyi
Bu xəstəliyi Sphaceloma ampelinum göbələyi törədir. Atraknoz bitkilərin yarpaq zoğ və gilələrini zədələyib açıq qəhvəyi və ya qonur ləkələr əmələ gətirir. Yarpaqlarda zədələnmiş güclü olarsa o zaman ləkələr quruyub tökülür və yarpaqlarda deşiklər yaranır. Zədələnmiş zoğlarda yarıqlar və ya yaralar törəyir. Gilədə qonur rəngli batıq ləkələrə təsadüf edilir. Xəstələnmiş gilələr yetişməmiş tökülür. Xəstəliyə tutulmuş bitki orqanlarında tünd qonur rəngli örtük və ya yastıqcıqlar əmələ gəlir.
Bunlar göbələyin konididaşıyanları və konidilər sayılır. Xəstəlik konidilərlə yayılır. Konidilər yağış damcıları və həşəratlarla yayılaraq üzüm bitkilərinin üzərinə düşüb yoluxur və xəstəlik törədir. Konidilər bir neçə dəfə nəsil verərək xəstəliyin daha geniş yayılmasına səbəb olur. Göbələk mitsel halında zoğlarda tumurcaqlarda qışlayır. Konidilər birhüceyrəli rəngsiz yunurta və ya lobya formasinda olur. Xəstəliyin təsirindən zoğlar zəif inkişaf edir tez qırılır yarpaqlar vaxtsız tökülür üzüm məhsulu azalır.
Mübarizə tədbirləri: Xəstəliyə tutulmuş budaqları payızda kəsib məhv edilməlidir. Bağlarda təmizlik işləri aparılmalıdır. Yazın əvvəllərində yəni tumurcuqlar yenicə şişən dövrlərdə 3% li nitrofen və ya 1% li DNOK preparatları ilə bitkilərə çiləmə aparılmalıdır. Hər ha üzüm bağına 1000-2000l məhlul sərf olunur.
Bitkilərin vegetasiya dövründə 2-3 dəfə 1% li bordo mayesi və ya onu əvəz edən 0,4 %li misxlorid 0,4%li sineb 0,5% li ftalon 0,5% li kaptan 0,4% li polikarbasın yaxud 0,4%li kuprozan preparatları ilə çiləmə aparmalı 1ci çiləmə yarpaqları əmələ gələn dövrdə sonrakı çiləmələr hər 10-15 gündən bir təkrar edilir. Hər ha üzüm bağına 700-2000l dərman sərf olunur.
Qoz meyvəli bitkilərin xəstəlikləri. Qozda marsenioz xəstəliyi. Fındıqda unlu şeh anraknoz bakteriya xəstəlikləri
Xəstəliyi Marssonina suglandis Magn göbələyi törədir. Xəstəlik qoz ağacının yarpaq meyvə və birillik yaşıl zoğlarını zədələyərək tünd haşiyə ilə əhatə olunmuş açıq qəhvəyi ləkələr əmələ gətirir. Bu ləkələr inkişaf edib böyüyür və üzərində konsentrik dairəvari düzülmüş göbələyin sporlarından ibarət yastıqcıqlara təsadüf edilir. Ləkələr dairəvari və bəzi hallarda isə uzunsovdur. Yastıqcıqlar göbələyin konidilərindən ibarətdir. Konidilər bir neçə dəfə təkrar əmələ gələrək xəstəliyu yayır.
Göbələk qışı kisəli dövrdə tökülmüş yarpaqlarda budaqlarda və meyvələrdə keçirir. Yazda kisəli dövrün daxilində kisəsporlar xaric olub ətrafa yayılır və körpə yarpağa budaqlara düşüb onu yoluxdurub xəstəlik törədir. Göbələyin kisə dövrü Gnomonia leptostyla ces et de N adlanır. Marsonioz xəstəliyi yağış çox yağan illərdə daha güclü inkişaf edir, yarpaqların vaxtsız tökülməsinə budaqların qurumasına səbəb olur.
Xəstələnmiş meyvələrin inkişafı anormal gedir daxildəki ləkələrin çəkisi azalır və keyfiyyəti pisləşir. Xəstəliyə tutulmuş qoz ağacının inkişafı zəifləyir. Göbələyin inkişafı üçün optimal tempratur 12-18% sayılır. Yüksək tempraturda göbələyin inkişafı nisbətən dayanır.
Mübarizə tədbirləri: Payızda tökülmüş yarpaqlar yığılıb yandırılmalıdır. Qurumuş budaqlar kəsilib məhv edilməlidir. Yazın əvvəlində tumurcuqlar oyanana qədər ağaclara 3% li bordo məhsulu çilənməlidir. Yazda ağaclar 1%li bordo məhlulu və ya  0,5% li sineb preparatının suspenziyası ilə 3 dəfə çiləmə aparılır. 1ci çiləmə yarpaqlarda xəstəliyin yenicə əmələ gəldiyi dövrdə 2ci ondan 10-15 gün  sonra 3-cü isə 20 gün 2ciden sonra tətbiq olunur.
Fındıq bitkisində unlu şeh xəstəliyi 
Xəstəliyə Phyllactinia guttata Phyllactinia suffulta  göbələyi törədir. Göbələk bitkilərin yarpaqlarını zədələyib una oxşar örtük əmələ gətirir. Örtük yarpağın alt səthində ilk dəfə zəif sonra isə sıx olur. Yarpaqların tökülməsinə az qalmış adətən sentyabr ayının birinci yarısında onda olan örtüklərin üzərində qırmızı və ya sarı qırmızı sonra tünd donur və ya qara rəngli kürəvari göbələyin meyvəbədənləri kleystotesirleri törədir. Meyvəbədəni tam qapalıdır. Örtük göbələyin mitsel və konidilərindən ibarətdir. Konidilər koniddaşıyanlarda zəncir formasında düzülür. Vegelasiya dövründə  konidilər bir neçə dəfə  təkrar əmələ gəlib xəstəliyə daha geniş yayılar. Göbələk qışı meyvəbədən kleystotesi ilə zədələnmiş yarpaqlarda keçirir.
Meyvəbədəninin daxilində askosporlar xaric olur və yarpaqlara düşüb xəstəlik yaradır. Xəstəlik bitkilərin cavan birillik budaqlarını da zədələyir. Unlu şeh xəstəliyinə tutulmuş yarpaqlar saralıb quruyur və vaxtsız tökülür. Xəstəliyə tutulmuş  bitkilərin yarpaqlarında maddələr mübadiləsi pozulur bitkinin inkişafı zəifləyir məhsuldarlığı aşağı düşür və keyfiyyəti pisləşir.
Mübarizə tədbirləri:  Yerə tökülmüş yarpaqlar yığılıb məhv edilməlidir. Vegetasiya dövründə xəstəliyə qarşı 1% li kolloid kükürdün suspensiyası ilə və ya 1%li ƏKH ilk 2-3 dəfə çiləmə aparılmalıdır. Birinci çiləmə xəstəliyin yenicə əmələ gələn dövründə ikinci və üçüncü çiləmələr hər 12-15 gündən bir təkrar aparılmalıdır. Xəstəliyə qarşı kükürd çiçəyi ilə hər hektara 25-30kq hesabı ilə tozlama aparmaq olar. Bundan başqa xəstəliyə qarşı 0,1% li karatan və ya 0,1% li topsin m preparatları çilənməlidir.
 Fındıq bitkisində antraknoz xəstəliyi
Bu xəstəlik bitkilərin yarpaq bəzi hallarda meyvələrin qərzəklərini körpə budaqlarını və saplağı zədələyib açıq qonur xirda ləkələr  törədir. Ləkələr böyüyür 1-3 sm diametrinə çatır və qırmızı qonur rəng alır. Ləkələrin ətrafı tünd qonur haşiyə ilə əhatələnir. Xəstəliyə gloesporium coryli göbələyi mərkəzi hissəsində göbələyin qara rəngdə yastıqcıqlar artır. Yastıqcıqlardan epidermis partladıqdan sonra xaricə çıxmış konidilər yağış külək və həşəratlar vasitəsilə ətrafa yayılıb bitkilərin üzərinə düşüb orada olan su damcılarında artaraq yoluxur. Göbələk qışı konidi halında zədələnmiş yarpaqlarda və budaqlarda keçirir.
Yazda bu sporlar ətrafa yayılıb bitkilərin üzərində güşüb xəstəliyi törədir. Bol yağış yağan illərdə antraknoz xəstəliyi güclü inkişaf edib fındıq bitkisinə ziyan verir. Xəstəliyin təsirindən yarpaqlar quruyub vaxtsız tökülür və məhsul azalır.
Mübarizə tədbiri : Payızda yerə tökülmüş yarpaqlar yığılıb yandırılmalıdır. Qurumuş budaqlar budanmalıdır. Xəstəliyə qarşı 1% li bordo məhlulu ilə çiləmə aparılmalıdır. Birinci çiləmə ağacların tumurcaqları açıldıqdan sonra 20-25 gün sonra ikinci və üçüncü çiləmələr 25-30 gündən bir təkrar edilir. Xəstəliyə qarşı 0,4% li sineb preparatının suspenziyası ilə çiləmə aparılır.
Fındıq bitkisində bakteriya xəstəliyi
Xəstəliyə Phytomonas corylina bakteriyası törədir. Bakteriya çubuq şəkilli olub, rütubətli havada yaxşı çıxarılır və su damcıları  vasitəsilə asanlıqla yayılır. Xəstəliyin əlaməti iyunun ilk günlərində zəif inkişaf edir və az gözə çarpır qısa müddətdə xəstəlik şiddətlə inkişaf edərək bütün meyvələri zədələyir. Xəstəliyin təsirindən meyvələrin qabığı kələ kötür şəkil alır, meyvələr bir az sarımtıl olur. Xəstəliyin təsirindən fındıq məhsulunun itkisi 14-39% ə çatır.
Mübarizə tədbirləri: Xəstəliyə qarşı davamlı sortlardan isdifadə edilməlidir. Məhsul toplandıqdan sonra bağlarda bitki qalıqları yığılıb yandırılmalıdır torpağa gübrə verilməlidir. Payızda yarpaqlar töküldükdən sonra və ya yazda ağaclar çiçəkləmədən qabaq 3%li bordo məhlulu çilənməlidir. İyunun əvvəlində hər 25-30  gündən bir 1% li bordo mayesi çilənməlidir.
K/t bitkilərinin xəstəliklərinə qarşı mübarizə tədbirləri
Aqrotexniki mübarizə üsulu
Bitkilərin becərilməsinə tətbiq olunan yüksək aqrotexniki tədbirlər xəstəliklərin azalmasına və məhsuldarlığın artmasına səbəb olur. Aqrotexniki tədbirlər bitkilərin həyat şəraitini dəyişir o, parazit mikro orqanizimlərin inkişafını zəifləyir. Bəzən də inkişaf tam dayanır və xəstəliklərə qarşı bitkilərdə davamlılıq artır.
Növbəli əkin dövrüyəsi.
Bitkilər növbəli əkin dövrüyəsində düzgün yerləşdirildikdə xəstəliklər xeyli azalır. Növbəli əkinin tətbiqi məhsuldarlığın artmasına səbəb olur.
Torpağın becərilməsi
Torpağın vaxdında və düzgün becərilməsi alaq otların bitki qalıqlarının və torpaqda qalan bitki köklərinin məhv olmaaına səbəb olur.
Toxum və əkin materialənın hazırlanması.
Toxum və əkin materialı sağlam biliklərdən götürülüb istifadə olunarsa  xəstəliklər azalar. Xəstələnmiş bitkilərdən götürülmüş toxum zəif inkişaf edib xəstəliklərə tez yoluxur. Toxumların təmizlənməsi alaqların azalmasına səbəb olur.
Məhsulun toplanması və səpin vaxdı
Səpin vaxdında düzgün yerinə yetirilməsinin böyük əhəmiyyəti vardır. Xiayr tez səpilərsə unlu şeh xəstəliyi yalnız vegetasiyanın sonunda zəif inkişaf edir. Pambıq tez səpildikdə normal tempratur olmadıqda kök çürümə xəstəliyi baş verir. Bitkilərin normal səpin vaxdları torpaq iqlim və bitkilərin bioloji xüsussiyətlərindən asılıdır.
Gübrələrin verilməsi.
Torpağa kalium fosfor azot gübrələrinin və mikroelementlərin verilməsi bitkilərdə xəstəliklərə qarşı davamlılıq artırır. Gübrələr və mikroelementlər bitkilərin daxilində biokimyəvi dəyişikliklər yaradaraq parazit orqanizimlərin inkişafına əks təsir göstərir. Hazırda bir çox xəstəliklərlə qarşı kalium gübrəsi sink manqan molibden mis və s.  mikroelementlə mübarizə aparılır.
Filosonitariya
Anbarlarda istixanalarda və sahələrdə sanitarya təmizlik işlərin aparılması törədicilərin qışlama formalarını məhv edir. Meyvə və üzüm bağlarında qurumuş budaqların budalanması tökülmüş meyvələrin və yarpaqların məhv edilməsi və başqa təmizlik işlərinin apatəlması bağlarda xəstəlikəri azaldır. Alaq otların məhv edilməsi virus və pas xəstəliklərinin qarşısını alır.
Fiziki- mexaniki mübarizə üsulu.
Fiziki mübarizədə istilikdən istifadə edilir. Bir çox xəstəliklərə qarşı toxumları şitillik və istixana torpaqları qızdırılaraq zərərsizləşdirilir. Buğda və arpada toz sürmə xəstəliyinə qarşı toxumlar termiki üsulla dezenfeksiya olunur. Şitillik və istixana şəraitində qaraayaq ağ çürümə fuzarioz və s. xəstəliklərinin qışlama mənbələrini məhv etmək məqsədiilə torpaq qızdırılır.
Mexaniki mübarizəyə toxumların göbələk sporlarından və sklerosiyalardan güclü xəstəliyə tutulmuş bitkilərin sahələrdən təmizlənməsi və məhv edilməsi yığımdan sonra bitki qalıqlarının yığılıb yandırılması və s. İşlərin aparılması aiddir.
Bioloji mübarizə üsulu
Bu mübarizə xəstəlik törədicilərinin düşmənləri labaratoriya şəraitində artırılıb sahələrdə buraxılmasından ibarətdir. Məlumdur ki bəzi xəstəlik törədiciləri ikinci bir patazit mikroorqanizimlər tərəfindən məhv edilir. Unlu şeh xəstəliyini törədən göbələklərin konidi və mitseli cicinobulus cesati. Bu göbələyin təsirindən inkişaf edə bilmir. Dolunca filum göbələyi pas xəstəliyini törədən göbələklərin sporlarını məhv edir. Bioloji mübarizədə antoqonisitlərdən bakteriofaqlardan və fitonsidlərdən  istifadə olunur. Bəzi mikroorqanimizlər saprofit həyat keçirərək özlərindən zəhərli maddələr taksin ifraz edib, xəstəlik törədicilərinə təsir göstərir və onları öldürür. Belə mikroorqanizimlərə antoqanistlər deyilir.
Hazırda xəstəliklərə qarşı antibiotiklərlə də mübarizə aparılır. Antibiotiklər antoqonist mikroblardan sintetik üsulla alınır. Bu üsulla alınmış atntibiotiklərdən streptomisin biomisin pensilin və a. göstərmək olar. Qrizeofulizin pensillium irticae göbələyindən alınaraq üzümdə boz çürümə 0,05% li almada dəmgil 0,004% li və s. xəstəliklərə qarşı mübarizədə səmərəli sayılır.
Kimyəvi mübarizə üsulu
Bu mübarizədə kimyəvi maddələr işlədilir. Bitki xəstəliklərinə qarşı istifadə olunan zəhərli kimyəvi maddələrə funksidlər deyilir. Burada funo latin sözü olub göbələk sido öldürərəm deməkdir. Funqisidlər aşağıdakı qruplara bölünür.
1. Mis qrupu funksidləri. Bu qrupa aşağıdakı preparatlar daxildir.
1. Mis kuporosu
2. Bordo mayesi
3. Misxloroksid
4. AB preparatı
5. Kuprozon
6.kupronaft və s.
2. Kükürd qrupu funqisidləri.
1. Kükürd çiçəyi
2. Kolloid kükürd
3. Əhəng kükürd həlimi
 шаблоны для dle 11.2